Επίκεντρο των Αποφάσεων ο Άνθρωπος Όχι η Ευημερία των Αριθμών

Επίκεντρο των Αποφάσεων ο Άνθρωπος Όχι η Ευημερία των Αριθμών
Επίκεντρο των Αποφάσεων ο Άνθρωπος Όχι η Ευημερία των Αριθμών

Παρασκευή 19 Ιουνίου 2026

Σαν Σήμερα Φεύγει από την Ζωή ο Λευκαδίτης Εθνικός Ποιητής Άγγελος Σικελιανός - Ιστορικό Αφιέρωμα στη Ζωή - Το Έργο και την Εποχή του Σημαντικού Έλληνα Ποιητή

Σαν Σήμερα 19 Ιουνίου 1951 Φεύγει από την Ζωή ο Λευκαδίτης Εθνικός Ποιητής Άγγελος Σικελιανός


25 ΜΑΡΤΙΟΥ 1821- 25 ΜΑΡΤΙΟΥ 1946

Του αγώνα μας πρωτόφλεβα, καρδιά του Εικοσιένα,

για να Σε χαιρετίσουμε, ορθρό είναι σηκωμένοι

γυναίκες, γέροντες, παιδιά, κ’ εγώ στη σύναξή τους

για βιαστικό αντροκάλεσμα, για σημερνό σημάδι…

Τι τώρα σμίγει το αίμα Σου στην πιο πλατιά του κοίτη

μ’ όσο αίμα χύθηκεν εχτές, και,  ’δες το, ξεχειλίζει

να μπει ποτάμι ακράταγο με τα ποτάμια τ’ άλλα

των Λαών, που ορμάν στη λευτεριά π’ ανοίγεται μπροστά τους

ανθρωποθάλασσα της Ζωής, σ’ Εσέ, Δημοκρατία!

 

ΕΠΙΝΙΚΟI Β’ (1940-1946): Λυρικός Βίος τόμος Ε’

 

 

 

Το ποίημα του Σικελιανού με το οποίο άρχισε το σημερινό μας αφιέ­ρωμα έχει ως τίτλο:  25 ΜΑΡΤΙΟΥ 1821-25 ΜΑΡΤΙΟΥ 1946. Θα μας επι­τρα­πεί το τόλμημα να μεταπλάσουμε τον τίτλο του με αφορμή την αυριανή επέτειο σε:  25 ΜΑΡΤΙΟΥ 1821-25 ΜΑΡΤΙΟΥ 1996 (πενήντα χρόνια μετά). Οι συνειρμοί για τις συνεχιζόμενες, τελευταία, εντάσεις με τη γειτονική χώρα μακριά από μας. Κήρυκες της ειρήνης, της δημιουργίας και της ζωής με τούτο το αφιέρωμα είμαστε.

 

 

Άγγελος Σικελιανός

 

 

Κυρίες και κύριοι,

Αισθάνομαι υπέρτατη την τιμή και μεγάλη την ευθύνη να μιλήσω για έναν τόσο σπουδαίο άνθρωπο, απόψε, μπροστά σας, στα πλαίσια των παράλ­ληλων, με το κυρίως έργο του, εκδηλώσεων, που, τα τελευταία χρόνια, με ιδιαίτερη προσήλωση και ομολογούμενη, πια, επιτυχία έχει καθιερώσει το “Θεσσαλικό Θέατρο”, το Θέατρό μας.

 

œ

 

            ” ΄Ήταν Θεός; ΄Ήταν άνθρωπος; Πού να το ξέρεις….Δεν έκανε κανένα θάμα. Για άνθρωπος, ωστόσο, του ‘πεφτε κάπως λίγο. Δεν έκανε καμιάν ασχήμια. ΄Ήταν  Π ο ι η τ ή ς. Αυτό τα λέει όλα” (1). Έτσι αρχίζει ο Μενέλαος Λουντέμης το βιβλίο του “Ο Εξάγγελος”, που είναι “….ένα ευλαβικό αφιέρωμα σ’ έναν που ήρθε σ’ εμάς περπατώντας πάνω απ’ τις κορφές, και κατόπι χάθηκε μες στους αστερισμούς των μεγάλων προγόνων του ΣΤΙΧΟΥ”(2). Κι αυτός είναι ο Άγγελος Σικελιανός, ο Ποιητής. Και συνεχίζει ο Λουντέμης λίγο πιο κάτω(3):

 

          “….Η Ελλάδα είχε κι έχει πολλούς ποιητές και στιχουργούς. Τέτοιον λειτουργό όμως δεν είχε άλλον. Γιατί ο Σικελιανός δεν έγραψε, χάραξε. Δεν ήρθε να μας ευφράνει. Ήρθε να χρησμοδοτήσει. Να μας φέρει ένα άγγελμα -πότε φριχτό και πότε χαρμόσυνο- μα πάντα άγγελμα.(………………….). Κοντά στο Σικελιανό γινόσουνα Έλληνας. Εδώ όμως θα χρειαστεί να κάνω μια διασάφηση. Όταν λέω Έλληνας, δεν εννοώ σώνει και καλά τον άνθρωπο που γεννήθηκε στην Ελλάδα.(……). Όχι. Σαν πρόκειται για το Σικελιανό, αυτός ο χαρακτηρισμός παίρνει άλλες διαστάσεις. Εκείνος ήταν Έλληνας όχι γιατί είχε το αρχαίο κάλλος εξωτερικά. αλλά γιατί το ζούσε εσωτερικά. (………)

Ο Σικελιανός είναι ο τελευταίος των τραγικών μας, ο τέταρτος”.

 

Τέτοια μας λέει ο Λουντέμης.

 

Αντιλαμβάνεστε πόσο δύσκολη είναι η θέση μου να πω κι εγώ κάτι για τον Άγγελο Σικελιανό, όταν το μεγαλείο του οδήγησε ένα συγγραφέα του αναστήματος του Λουντέμη να τον χαρακτηρίσει τέταρτο τραγικό ποιητή της Ελλάδας, κοντά στον Αισχύλο, το Σοφοκλή και τον Ευριπίδη. κι όταν, όπου και να στραφεί κάποιος, σε όποιο βιβλίο, μελέτη, αφιέρωμα και να ανατρέξει, θα δει να γράφονται τέτοια λόγια και τέτοιοι χαρακτηρισμοί για το Σικελιανό, που ό,τι καινούριο -αν υπάρχει, βέβαια, και κάτι τέτοιο- να πεις, δε θα προσφέρει τίποτε παραπάνω. Και μίλησαν κι έγραψαν για το Σικελιανό και πολλοί και μεγάλοι. “….Άρχοντα της λαλιάς μας” τον αποκάλεσε ο Σεφέρης.(4)  ΄Iδια λόγια κι ο Παλαμάς, που σε κάποιο λυρικό του επίγραμμα για το Σικελιανό στα πενηντάχρονα της ποιητικής του εργασίας- ο ώριμος Παλαμάς- γράφει(5):

 

Μ’ αρμάτωσες με το μανδύα τον ιερό μιας πίστης.

Όμως εσύ είσαι ο ιερός, ποιητής, ασκητής, μύστης.

Μα πώς να σου παρασταθώ, και πώς μ’ εσέ να τρέξω;

Στα πάντα μέσα βρίσκεσαι, κι είμαι στα πάντα απ’ έξω.

 

΄Iδια λόγια κι ο Βάρναλης(6)  κι ο Καζαντζάκης ίδια(7). Θα γράψει, αργότερα, για το Σικελιανό κι ο Π. Πρεβελάκης και θα τον ονομάσει εθνικό ποιητή της περιωπής του Σολωμού και του Παλαμά(8).

 

Αλλά, ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Ο Άγγελος Σικελιανός, απόγονος ιστορικής οικογένειας, γεννήθηκε στις 15 του Μάρτη στα 1884, στη Λευκάδα. Δεν είναι τυχαία η σημερινή ημερομηνία (24 Μαρτίου 1996) που επιλέξαμε να κάνουμε αυτό το αφιέρωμα. Πέρα από την αυριανή επέτειο με την οποία μπορεί να συνδυαστεί το σημερινό αφιέρωμα στον μεγάλο αυτόν Έλληνα ποιητή, συμπληρώθηκαν και εκατόν δώδεκα  (112) χρόνια από κείνο τον Μάρτη που γεννήθηκε ο ποιητής. Τόσο ο παππούς του Αντώνιος όσο και ο πατέρας του Ιωάννης Σικελιανός ήταν γλωσσομαθείς με μεγάλη μόρφωση και γνώση της λογοτεχνίας του καιρού τους. Η μάνα του Χαρίκλεια Στε­φανίτση είχε συγγένεια με τον άλλο Λευκαδίτη ποιητή, το Βαλαωρίτη. Μεγάλωσε ο Άγγελος Σικελιανός σ’ ένα περιβάλλον, όπου συναντούσε έκδηλη την αγάπη για το βιβλίο και το διάβασμα. Παράλληλα, η παραμάνα του με τον πηγαίο γλωσσικό της πλούτο και τις διηγήσεις της θα συντελέσει στο να αγαπήσει ο Σικελιανός τη γλώσσα του λαού, την οποία, αργότερα, με τα διαβάσματά του, αλλά και με τα συνεχή ταξίδια του θα τη γνωρίσει σε τέτοιο βάθος και σε τέτοιο πλούτο, που δύσκολα συναντάς σε άλλον. Ήταν παθιασμένος με την ελληνική γλώσσα ο Σικελιανός. κι αυτό φαίνεται σε όλο το μετέπειτα έργο του.

Σαν τέλειωσε το γυμνάσιο, στη Λευκάδα, ο Σικελιανός (1900), μετακόμισε στην Αθήνα, όπου γράφτηκε στη Νομική, την οποία, όμως, γρήγορα παρά­τησε. Το μυαλό του ήταν στην τέχνη, στη λογοτεχνία, στην ποίηση. Η καρδιά του σ’ άλλα μονοπάτια τον οδηγούσε. Έπαιξε στο θέατρο, στη “Νέα Σκηνή” του Κ. Χρηστομάνου  μαζί με τις δυο αδελφές του, την Ελένη και την Πηνελόπη. Η Πηνελόπη παντρεύτηκε το Ραϋμόνδο Ντάνκαν (Duncan), αδελ­φό της μεγάλης χορεύτριας, της Ισιδώρας Ντάνκαν. Όλος αυτός ο καλλιτε­χνικός κύκλος συντέλεσε στο να γνωρισθεί, ο Σικελιανός, με την πλούσια Αμερικανίδα Eνa Palmer, που ήταν κόρη του καλλιτέχνη και συγγραφέα Cοyrtlandt Palmer. Το 1904 η Πηνελόπη και ο Ραϋμόνδος ταξίδεψαν στο Παρίσι, όπου η Eνa Palmer σπούδαζε θέατρο και ελληνική αρχαιολογία. Γνωρίζονται με την Πηνελόπη, μαθαίνει η Eνa απ’ αυτή για τον αδελφό της Άγγελο και εκφράζει την επιθυμία της να τον γνωρίσει. Έρχονται όλοι μαζί, το 1905, στην Ελλάδα κι έτσι γίνεται η γνωριμία του Άγγελου και της Εύας. Η γνωριμία αυτή θα καταλήξει σε γάμο το 1907, στην Αμερική, και θα σημαδέψει τη ζωή και των δυο τους με μια σημαντική δημιουργία και πνευματική προσφορά. Ο ρόλος που έπαιξε η Εύα στη ζωή και το έργο του Σικελιανού είναι πάρα πολύ μεγάλος. Αυτό έγινε σε όλη τη διάρκεια της ζωής της: από το 1907 που παντρεύτηκαν μέχρι το 1933 που έζησαν μαζί, αλλά και από 1933 που έφυγε -και θα πούμε γιατί- στην Αμερική μέχρι το θάνατό της το 1952. Η Εύα ήταν ένα ευρύ μυαλό με πολλά ενδιαφέροντα και με απέραντη αγάπη για την Ελλάδα και τον πολιτισμό της, σε όλες τις μορφές και περιόδους. Επιδόθηκε με ιδιαίτερο πάθος στη γνωριμία με τη βυζαντινή μουσική, την υφαντική τέχνη και ενδυματολογία, την τέχνη του θεάτρου και του χορού. Στο μικρό αφιέρωμα “Γνωριμία με την Εύα”(9) του βιβλίου της Βιβέτ Τσαρλαμπά-Κακλαμάνη για το Σικελιανό, φαίνεται, σε αδρές γραμμές, ο μεγάλος ρόλος της Εύας στη ζωή του ποιητή, η ακούραστη ζωτικότητά της, η αγάπη της για τα ελληνικά πράγματα και την τέχνη. Τονίζεται λοιπόν εκεί ότι:

 

“(…..) Η συμβολή της στην ποιητική δημιουργία του Άγγελου Σικελιανού ήταν ανεκτίμητη. Στάθηκε δίπλα του, στην Ελλάδα όπως και στην Αμερική, ο φύλακας άγγελος των ιδανικών και των οραματισμών του, που ασπάσθηκε και η ίδια με ακατάβλητο θάρ­ρος και πάθος. Τον απάλλαξε από όλα τα πρακτικά και υλικά προβλήματα που καιροφυλακτούν πάντοτε στους ανθρώπους του πνεύματος, για να μείνει απερίσπαστος στην πραγμάτωση του έργου του, που για κείνην  αποτελούσε το νέο χρησμό του Μαντείου των Δελφών”.

 

Αλλά και σε οποιοδήποτε άλλο αφιέρωμα για το Σικελιανό να ανατρέξει κάποιος θα δει να τονίζεται, με βαρύτητα, ο σημαντικός ρόλος που έπαιξε στη ζωή και το έργο του ποιητή η Εύα Πάλμερ. Για το θέμα αυτό, με παρόμοια λόγια μας μιλάει και ο Μάρκος Αυγέρης, στη γνωστή κριτική του μελέτη(10).

 

Ο Σικελιανός πριν εμφανιστεί δημόσια ως ποιητής διαβάζει πολύ. Βαθαίνει τη γνωριμία του με τη μυθολογία και την ιστορία της Ελλάδας. Πλουτίζει τις εκφραστικές του δυνατότητες με τη σε βάθος και σε πλάτος γνωριμία του με τη γλώσσα. Μελετάει ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Επηρεάζεται από τον Iταλό ποιητή Ντ’ Αννούτσιο και από Γάλλους ποιητές. Το έργο του μπορεί να χωριστεί σε τρεις ευρύτερες περιόδους: Την Α΄ περίοδο που αρχίζει από τον “Αλαφροΐσκιωτο”, περιλαμβάνει τις “Ραψωδίες του Ιονίου” και τα λεγόμενα «Λυρικά της Α΄ σειράς». Χρονολογικά εκτείνεται η περίοδος αυτή από το 1907 μέχρι το 1917 περίπου. Την Β΄ περίοδο με τις συνθέσεις του “Μήτηρ Θεού“, “Πάσχα των Ελλήνων” και “Δελφικός Λόγος“, από το 1917 μέχρι το 1927 και τη Γ΄ περίοδο που αρχίζει μετά τη Δελφική προσπάθεια μέχρι το τέλος της ζωή του, το 1951. Πρέπει, ωστόσο, να πούμε ότι εκτός απ’ αυτή την ευρύτερη διάκριση των περιόδων του έργου του Σικελιανού, υπήρξε και μία περίοδος πριν από τον “Αλαφροΐσκιωτο”, με ποιήματα δημοσιευμένα σε περιοδικά, κυρίως. Τα ποιήματά του αυτά απέ­χουν από τα κατοπινά του έργα. Φαίνεται σ’ αυτά ο επηρεασμός του από ξένα πρότυπα. “μοιάζουν μπαλάντες βόρειων λαών που δεν έχουν τίποτα από το ελληνικό φως και τον κόσμο της ελληνικής πατρίδας”(11). Επίσης στη Γ΄ περίοδο μπορούμε να ξεχωρίσουμε τα τελευταία δέκα χρόνια, από το 1940 μέχρι το τέλος της ζωής του, τα οποία έχουν μια ιδιαίτερη φόρτιση κι ένα ιδιαίτερο χρώμα στα έργα του. Αλλά γι’ αυτά θα μιλήσουμε παρακάτω.

Ύστερα από κείνες τις πρώτες ανησυχίες της ζωής του, ο Σικελιανός, πλούσιος σε γνώσεις και σε πληροφορίες, πλούσιος και σε χαρίσματα, δεν άργησε να βρει το δικό του δρόμο στην ποίηση. Ένα δρόμο που τον λάμπρυνε με τη δική του γνώση, τη δική του άποψη και ευαισθησία, τη δική του περπατησιά. Πρώτο του μεγάλο ποίημα, ο “Αλαφροΐσκιωτος”. Γράφτηκε μέσα σε μια βδομάδα, μέσα στη σκηνή, σε μια εκδρομή του στη Λυβική έρημο. Ο Σικελιανός ήταν τότε είκοσι ετών. Γράφει ο ίδιος ο ποιητής:

 

« Ο “Αλαφροΐσκιωτος” λοιπόν, γραμμένος σε ηλικία είκοσι χρόνων, είναι η πρώτη κοσμική μου προέκταση μες στην ψυχή της φύσης, όταν η προσωπική ψυχή μου, απαλλαγμένη τότε ακόμα από τα όρια μιας στενής ιστορικότητας, αισθάνονταν να επικοινωνεί μυστη­ριακά μ’ ολόκληρη τη ζωή κι αναζητούσε να ενωθεί σε κάθετην ευθύτητα τριγύρα με το Παν.(12)»

 

Ο “Αλαφροΐσκιωτος” ξεπήδησε σαν ένα ξέσπασμα της ψυχής του, οδηγημένης από το κίτρινο τοπίο της ερήμου, το ακύμαντο, το απέραντο, το νωχελικό. Αποτελεί νόστο στη δική του πατρίδα με τις εναλλαγές των χρω­μάτων του τοπίου, του φωτός, της βλάστησης των δέντρων, των λουλουδιών, της θάλασσας.  Ο “Αλαφροΐσκιωτος” αποτελεί ύμνο στη ζωή του λαού του και στα δημιουργήματά του.

Δεν είναι στην πρόθεσή μου να κάνω αναλυτική προσέγγιση του έργου του Σικελιανού. Δεν είμαι άλλωστε ο ειδικός για μια τέτοια δουλειά. Ωστό­σο, κάποια έργα, που υπήρξαν σταθμός στη ζωή του ποιητή, δεν μπορούμε να τα περάσουμε με μια απλή αναφορά του τίτλου τους, μόνο. Στον Α΄ τόμο του εξάτομου ποιητικού του έργου, που είναι γνωστό με τον τίτλο “Λυρικός Βίος”, υπάρχει εκτενής αναφορά-εισαγωγή του ποιητή, γραμμένη το 1938, με την οποία γίνεται με σαφήνεια φανερή η πρόθεσή του ως προς το τι θέλει να δείξει με τα ποιήματά του.

Ο “Αλαφροΐσκιωτος”, που αποτελείται από 2293 στίχους, είναι ένα απ’ αυτά τα έργα του Σικελιανού, που δεν μπορεί κανείς απλώς και μόνο να το αναφέρει.  Πρέπει να μιλήσει λίγο περισσότερο γι’ αυτό. “Πρώτος μεγάλος σταθμός οδηγητικός προς το μεταγενέστερο έργο του” (13). Όταν στα 1909 δημοσιεύεται ο “Αλαφροΐσκιωτος” μαζί με τις “Ραψωδίες του Ιονίου”, κερδίζει ο Σικελιανός επάξια τη θέση του ανάμεσα στους ποιητές μας. “Ολότελα κάτοχος των εκφραστικών του μέσων, κυρίαρχος της δημιουργικής του ιδιοτυπίας, ο ποιητής παρουσιάζεται εδώ ακεραιωμένος λυρικός οργανισμός” (14). Είναι τεχνίτης του λόγου, ο Σικελιανός, μεγάλος. Χρησιμο­ποιεί με δύναμη τις λέξεις, γνωρίζοντας όλες τις εννοιολογικές πτυχές τους. Πληθωρικός στα όλα του. πομπώδης. Κάποιοι θα βρουν ως μειονέκτημα την έμφαση που δίνει σε ό,τι γράφει και σ’ αυτά που περιγράφει. Όμως δεν προσποιείται ο Σικελιανός. Ο Σικελιανός έτσι ζει, έτσι αναπνέει, έτσι συμπε­ρι­φέρεται. Είναι πληθωρικός στα όλα του. Είναι αισιόδοξος ποιητής, “Ένας από τους πιο αισιόδοξους Έλληνες ποιητές”.(15) Αγαπά το φως, τη ζωή, τα δημιουργήματα της ζωής. Χαίρεται το τοπίο. Ταυτίζεται μ’ αυτό. Το ανα­πλά­θει. Οι λέξεις κεντίδια στην ποίησή του. “Κανένας άλλος τεχνίτης του λόγου δε δίνει με τόση λαγαράδα και πλαστικότητα τη φυσιογνωμία του ελληνικού τοπίου, με τις άπειρες εναλλαγές του, τη λάμψη και τη μακαριότητά του. Κανένας άλλος τεχνίτης του λόγου δε δίνει αυτό το θάμπος και την ευδαιμονία, που μέσα της πλέει το ελληνικό ύπαιθρο. Το τοπίο του Σικελιανού είναι ζωντανό, το βλέπει κανένας ν’’ αναπνέει, βλέπει την κίνηση και τη θερμότητά του μέσα στο παλλόμενο ελληνικό φως. Απάνω από τα πεύκα και τους ελαιώνες, απάνω από τα βράχους, ο αέρας τρέμει από τη ζέστα του μεσημεριού και τα τζιτζίκια τραγουδάνε σα να βράζει ολόκληρο το τοπίο “.(16)

Εξηγώντας ο ίδιος ο ποιητής τι τον παρακίνησε να γράψει τον “Αλαφροΐσκιωτος”, λέει πως νιώθει να είναι παιδί της Γης και του έναστρου ουρανού. Μας θυμίζει μάλιστα ένα παλιό ορφικό ρητό και λέει(17): “Μ’ αυτόν τον τρόπο, το παλιό ορφικό ρητό:

 

                                    Παις  ειμί  γας  και  ουρανού  αστερόεντος.

                                    αυτάρ  γένος  εμοί  αθάνατον

 

στο βάθος αποτέλεσε για μένα, κι από πάντα, το πιο έμφυτο και πιο πηγαίο δόγμα οπού συνόδευσε και που δεν έπαψε ποτέ να συνοδεύει με τη σταθερή εσωτερική έλλαμψή του, ακόμα και τις σκοτεινότερες στιγμές μου, την ψυχή μου κ’ ιδιαίτερα ακέρια την πορεία μου στη ζωή”.

 

Με τον “Αλαφροΐσκιωτο”, και τις “Ραψωδίες του Ιονίου” ο Σικελιανός ανοίγει καινούριους ποιητικούς δρόμους. Θα γράψει, στη συνέχεια, κι’ άλλα πολλά επικολυρικά και λυρικά ποιήματα, σε όλη την κατοπινή του ζωή.

 

Ο Σικελιανός βαδίζει το δρόμο της ποίησης σταθερά και μεγαλό­πρεπα. Αντρώνεται. Κι’ αυτό φαίνεται στη σύνθεσή του “Μήτηρ Θεού”, στο “Πάσχα των Ελλήνων” και σε άλλα δημιουργήματά του. Φτάνει σ’ αυτά “στο πλέριο μέστωμα της αντρίκιας δύναμής του”.(18)

Είπαμε, παραπάνω,  πως στο Σικελιανό, πολλές φορές, οι απλές φυσικές εικόνες αποκτούν με το λόγο του άλλη διάσταση. Πλαισιώνονται με τέτοιους χαρακτηρισμούς, με τέτοια επίθετα που γίνονται πληθωρικές, όπως κι ο ίδιος ήταν. Γίνονται αισθησιακές, όπως κι ο ίδιος ήταν. Κατά τη γνώμη μου αυτό δεν είναι μειονέκτημα στην ποίηση του Σικελιανού, κι ας το λένε πολλοί έτσι. Κι αυτό γιατί, το ξαναλέγω, ο Σικελιανός δεν υποκρινόταν. Ήταν τρόπος ζωής, μέχρι τα τελευταία του, αυτή η συμπεριφορά. Ακόμα και το εκκεντρικό του ντύσιμο με μανδύες και σαντάλια αυτό ακριβώς δείχνει. Χαρακτηριστικά τα λόγια των ανθρώπων που τον γνώριζαν από κοντά: “Γιατί να ντύνεται σαν εμάς, αφού δεν είναι όμοιος με μας;”(19)

Όσο κάποιος διαβάζει το Σικελιανό, όσο προσπαθεί να τον γνωρίσει καλύτερα, διαπιστώνει πως πραγματικά ήταν έξω και πάνω από τα δικά μας μέτρα. Είχε μια δύναμη να δίνεται με πάθος σε ό,τι αγαπούσε. Κι αγαπούσε πολλά! Μια από τις πιο μεγάλες αγάπες του Σικελιανού, η φύση. “Η αγάπη του Σικελιανού για τη φύση μετουσιώνεται ολοένα στο έργο του σε αγάπη για την Ελλάδα. (….). Η αγάπη για το χώμα, για το άνθος, για τον καρπό, είναι ταυτόχρονα και αξεδιάλυτα, αγάπη για το λαό, για το έθνος, που βλασταίνει ανάμεσα από αυτό το χώμα.(…). Είναι ένα είδος θρησκευτικού παραληρήμα-τος, ένας πανθεϊστικός οργασμός, που αποκαθιστά μια αέναη επικοινωνία ανάμεσα στον Ποιητή και τη φύση, και όπου την πρωτοκαθεδρία την έχει εκείνη….”(20)

 

Άλλα έργα του Σικελιανού της Α΄ περιόδου είναι “Ο Πρόλογος στη Ζωή”. Ανάμεσα στα 1915 με 1917 εκδίδει τα τέσσερα από τα πέντε μέρη αυτής του της σύνθεσης: “Η Συνείδηση της Γης μου” (1915), “Η Συνείδηση της Φυλής μου” (1915), “Η Συνείδηση της Γυναίκας” (1916), “Η Συνείδηση της Πίστης” (1917). Το πέμπτο μέρος, “Η Συνείδηση της Προσωπικής Δημιουργίας”, πήρε την οριστική του μορφή και δημοσιεύτηκε πολύ αργότε­ρα, το 1946.

Επίσης ανάμεσα στα χρόνια 1912-13 γράφει τους “Επίνικους Α΄”, ποιήματα εμπνευσμένα από τους Βαλκανικούς πολέμους και κάποια ποιήματα με τον τίτλο “Νέκυια Α΄” (1910-1915), αφιερωμένα στη μνήμη των ανθρώπων του πνεύματος. Όλα τα παραπάνω ποιήματα αποτελούν την πρώτη σειρά των “Λυρικών” του.

 

Στους “Επίνικους Α΄”(για ην περίοδο των Βαλκανικών πολέμων) υπάρχει και το ποίημα “Θεσσαλία” (αποτελείται από πέντε ενότητες, 215, συνολικά, στίχους). Θα αναφέρουμε ένα απόσπασμα από το ποίημα αυτό, να δούμε με πόσο ωραίο τρόπο μίλησε για τη Θεσσαλία ο Σικελιανός.

 

ΘΕΣΣΑΛΙΑ

 

I

 

Βροχή του Ολύμπου. πνίγει την κοιλάδα

το βουνό που το Δία έχει κορφή του.

Φέγγ’ η αστραπή σαν καπνισμένη δάδα

μπροστά από την αθάνατη μορφή του.

Μα στης βουνοκορφής του την πεδιάδα,

μόνος τον ήλιο αν χαίρεται λαμπάδα,

στον κεραυνό απολύνει την κραυγή του:

“Κράτει σφιχτά τον πόλεμό Σου Ελλάδα!”

 

Κι ωσά να σβει σ’ απόμακρο ακρογιάλι

το κύμα θολωτό, κ’ η ακμή του σώνει

να σπάει σαν τα’ αργυρόηχο το κρουστάλλι,

η βοή, βαριά πολύκυκλη, ξαπλώνει

και σβηέται και κυλάει και δυναμώνει,

-στον ίδιο αχό διπλοχτυπάει τ’ αμόνι-

τέλος το γέλιο το άφθονο προβάλλει,

γέλιο του Δία το βροντερό κανόνι!

 

Και στου Πηνειού τα ρέματα από πάνω,

καθώς στ’ απόσκια τα κοτσύφια λένε

τα’ ανεβρυτό κελάηδισμα το πλάνο,

στις λαγκαδιές σουρίζουνε τα βόλια

κι ακολουθούνε τα νερά που ρένε,

σαν τα κοτσύφια μες στ’ απόσκια λένε,

σαν τα πουλιά στ’ απόβροχα περβόλια!

 

II

 

Στη λάμψη την απόβροχη, όταν γύρα

θε να καπνίζει ο κάμπος, κι όλη ακόμα

τ’ άφθαρτα η γη θα δίνει ακέρια μύρα,

ξυπνάω στο νου μου την ολύμπια λύρα,

σα θα σιγάει το στρογγυλό το στόμα

του κανονιού, κι απ’ των Τεμπών τη θύρα

θε να διαβώ κι αγνάντια από τη Μοίρα

θ’ ανασάνω το ελεύτερο το χώμα!

 

Στη λάμψη την απόβροχη, άμα θα ‘ναι

των παιδιών που ρημάξαν τις μανάδες

λησμονημένο το άγιο παραμύθι

μέσα στης δόξας τις περικοκλάδες,

και θα φουσκώνει η άνοιξη τα στήθη,

σαν πέρδικα, στις νέες αναδεντράδες

της φυλής, με την όψη μου λουσμένη

στη φωτεινή των αθανάτων λήθη.

 

σα θα ‘ναι η μακρινή δουλεία σωμένη

του προβατάρη Απόλλωνα του Φοίβου,

κι ολόγυμνη η ματιά μου, σηκωμένη,

θα ιδεί το πνέμα το λαμπρό του εφήβου

που θα κερνάει στους Ολυμπίους τη Νιότη

την αιώνια με τον άμοιαστο κρατήρα-

σαν τη νευρή του τόξου θα τανύσω

σε σημάδι λαμπρότατο τη λύρα,

με την αχώ του θείου του γέλιου πρώτη,

σα θα σταθώ στων κρύων Τεμπών τη θύρα!

 

Και καθώς βγαίνει ο Ήλιος κι αγναντεύει

από ασταχυώνε πέλαγο, και σ’ άλλο

πέλαο σταχυώνε πάει και βασιλεύει,

στα Τρίκκαλα, κι ο κάμπος μ’ ένα σάλο

του ανέμου του ανοιξιάτικου αναδεύει,

στο κυμάτωμα το ίδιο το μεγάλο,

εκειό που σβει κ’ εκειό που ζωντανεύει,

για μιας φωτιάς το ψήλωμα θα βάλω!

 

 

III

 

………………………………

 

IΝ

 

………………………………

 

Ν

 

Κ’ εσείς, ώ Τέμπη, που στερνός εστάθη

γαλήνιος νικητής σαν ο μεγάλος

της Μαντώς λάτρης, κι ως κανένας άλλος

εγνώρισε τα κρύα, τα θεία σας βάθη.

και τ’ όραμά του ωσάν αϊτός εχάθη,

φτεροκοπώντας προς το αιώνιο Κάλλος.

ώ Τέμπη, ώ ιερή βαθιά κοιλάδα,

στον ίσκιο απ’ τα πλατάνια σας σα θα βρω

θεού έναν ύπνο, κι όλη την Ελλάδα

θ’ αγκαλιαστώ μες στ’ όνειρο το λαύρο.

 

ώ Τέμπη κρύα. χαρίστε μου τη λήθη

και του καημού και της σκλαβιάς ακέρια.

το νου μου ξαναλούστε μες στα βύθη

των αιωνίων πηγών, κι από τα στήθη

πάρτε την πλάκα με Νεράιδων χέρια.

δώστε με πάλι ολάκερο στα μάγια

του θρου και της σιωπής σας. και κρεμάστε

αγριόκλημα τη σκέψη μου στα πλάγια

τ’ αθάνατα των βράχων σας. στην άγια

δώστε με φύση, αρμονικό καλάμι,

 

να ’χω το κρύο νερό στην απαλάμη

χωρίς να το ζητάω, σα να ’ναι πέτρα.

η κρύα ριπή σας μέσα μου να δράμει

με της ολύμπιας μοίρας σας τα μέτρα,

και να νιώσω ανοιχτά και διάφωτα όλα

σα μια πηγή, στα στήθη μου, τ’ αστέρια!

 

΄Ω Τέμπη, στην ψυχή μου φωτοβόλα

σα φεγγαριού μια γέμιση στα χιόνια.

στην πνοή σας δεν είν’ όλα; δεν είν’ όλα;….

Σαν το ζαρκάδι μου σκιρτάν τα χρόνια

του πόνου στη γλυκιά σας την κοιλάδα.

Το Σήμερα σαν κύκνος πλέει απάνω

στο ρέμα του Πηνειού. Αιώνια, αιώνια

δεν είν’ η Λευτεριά; ΄Ω! ας ανασάνω

το λεύτερο το χώμα, κι απ’ τη Μοίρα

αγνάντια, στην αθάνατή σας θύρα,

ας κρούσω, σα νευρή σε ημίθεων τόξα,

τον κεραυνό του Δία σ’ ολύμπια λύρα,

κύκνου φωνή πλασμένη από τη Δόξα:

“Κράτει σφιχτά τον πόλεμό Σου, Ελλάδα!”

 

«

 

Γεμάτη Ελλάδα, λοιπόν, η ποίηση του Σικελιανού, όπου σε κάθε σημείο της, όπως μας λέει αλλού (“Ρυθμός και Ναός”, στίχοι 90-93),

………………………………

Σμιλάρι ακούω, κι ο χτύπος του στα κορφοβούνια βουίζει…

 

-Ποιος τα βουνά σφυροκοπά και γέμει αχόν ο τόπος;

 

            -Η Ελλάδα ολάκερη αγρυπνά και μάρμαρα σκαλίζει!

 

«

 

Κάναμε κιόλας, λίγο πιο πριν, κάποια αναφορά στις μεγάλες

συνθέσεις του ποιητή “Μήτηρ Θεού” (1917), “Πάσχα των Ελλήνων”(1919) και αργότερα τη σύνθεσή του “Δελφικός Λόγος” (1927). Μ’ αυτές τις συνθέσεις βρισκόμαστε στη Β΄ περίοδο δημιουργίας του ποιητή. Παρου­σιάζεται εδώ πιο ώριμος ο ποιητής. Κατά τον Κ. Π. Μιχαηλίδη η “Μήτηρ Θεού” είναι ένα ποίημα αφιερωμένο στην πρωτοεικόνα της Μάνας Φύσης, που απαρχής υπήρξε για τον ποιητή ο χώρος της ιερής ενότητας των πάντων. Ο θάνατος σμίγει με τον έρωτα μέσα στον κόρφο μιας ζεστής μητρικής θαλπωρής, από την οποία τώρα ξεπηδά το μυστικό της δημιουργίας. Μικρόκοσμος και μακρόκοσμος συγκλίνουν, όπως συγκλίνει η Φύση με το πρόσωπο της Παναγίας. (21)

Κατά τον Μάρκο Αυγέρη στο σύμβολο της Μητέρας Θεού ο Σικε­λιανός έκλεισε μια από τις κεντρικές ιδέες του και το ποίημα είναι η πιο παρα­στατική έκφραση της ενδόμυχης φιλοσοφίας του. Ένα πανθεϊστικό πνεύμα, ένα πνεύμα αθανασίας πνέει απάνω από τον κόσμο του τραγουδιού(22) (…………) Μήτηρ Θεού είναι η Αστάρτη, η Δήμητρα κι όλες οι χθόνιες θεότητες-μητέρες. όπως ο Παλαμάς, βλέπει κι αυτός να συνεχίζεται η λατρεία της Αθηνάς Παρθένου στο πρόσωπο της Παρθένου Μαρίας.(23)

Με το “Πάσχα των Ελλήνων” έχουμε μια απόπειρα μετάθεσης του κέντρου βάρους από το “εγώ” του ποιητή στο κέντρο του κόσμου. Είναι η λεγόμενη “ετεροκεντρική” περίοδος του ποιητή.(24)

Με το “Δελφικό Λόγο” έχουμε την πρώτη, αγωνιστικής διατύπωσης, ενόραση του ποιητή για τη Δελφική του ιδέα. Είναι γνωστό ότι η Δελφική ιδέα για πολλά χρόνια απασχόλησε τον ποιητή και την Εύα Πάλμερ-Σικελιανού. Και είναι η Δελφική ιδέα η μεγαλειώδης για την εποχή εκείνη προσπάθεια του Σικελιανού να δημιουργήσει μια νέα αμφικτιονία. Οι Δελφοί να γίνουν νέο παγκόσμιο πνευματικό κέντρο, με σκοπό να διαδοθεί το πνεύμα, οι τέχνες, η ειρήνη. Όλα αυτά να οδηγήσουν στη δημιουργία ενός πανεπιστημίου. “Η Δελφική προσπάθεια δεν είναι πρόγραμμα πολιτικό, είναι πρόγραμμα πνευματικό-είναι πίστη επιστημονική και ιστορική…..Πρόκειται για μια σύγχρονη προσπάθεια για την πνευματική και την ιστορική προσέγγιση των λαών” (Α. Σικελιανού: “Η προσπάθειά μου στους Δελφούς”- Πεζά Β΄).

Πολλές αγωνίες πέρασαν ο ποιητής και η Εύα Σικελιανού μέχρι να πραγματοποιηθούν οι δυο Δελφικές γιορτές. Οι πρώτες Δελφικές γιορτές έγιναν το Μάη του 1927. Παρουσιάστηκε η θεατρική παράσταση του “Προμηθέα Δεσμώτη” του Αισχύλου σε μετάφραση I.Γρυπάρη. Οι φορεσιές των ηθοποιών και του χορού ήταν από υφαντά υφασμένα με το μεράκι της ίδιας της Εύας Σικελιανού. Έγιναν αθλητικοί αγώνες στο αρχαίο στάδιο των Δελφών, εκθέσεις με παραδοσιακά εργαλεία, υφαντά κ.λπ.. Μετά το τέλος αυτών των γιορτών, όλοι μιλούσαν για τη μεγάλη τους καλλιτεχνική επιτυχία, παρόλες τις δυσκολίες που συνάντησαν. Αργότερα, το 1930, έγιναν οι δεύ­τερες Δελφικές γιορτές, όπου παρουσιάστηκαν οι “Ικέτιδες” του Αισχύλου. Όλη αυτή η προσπάθεια, χωρίς καμιά βοήθεια από κανέναν, έγινε από το μεράκι και την προσφορά σε κόπο και χρήμα του ζεύγους Σικελιανού. Σ’ αυτή την προσπάθεια ξοδεύτηκε η σεβαστή, για κείνη την εποχή, περιουσία της Εύας Πάλμερ-Σικελιανού. Έτσι, μετά την εμπορική αποτυχία των Δελφικών γιορτών, παρά την καλλιτεχνική τους επιτυχία, αναγκάστηκε η Εύα, το 1933, να ξαναγυρίσει στην πατρίδα της την Αμερική, όπου με συνεχείς προσπάθειες, με κείμενα στον τύπο, με ομιλίες σε πανεπιστήμια, με εκδόσεις της επιχειρούσε να βρει χρηματοδότες και υποστηρικτές της Δελφικής Ιδέας. Το επίσημο κράτος δεν υποστήριξε την προσπάθεια. ή καλύτερα θα βοηθούσε το κράτος να γίνει η Δελφική Ιδέα κάποια τουριστική εκδήλωση με τους Σικελιανούς να μεταβληθούν σε μάναντζερς θεατρικών παραστάσεων και θιασάρχες μόνο και τίποτα άλλο. Και μπορεί αυτό σήμερα, με την ανάπτυξη, την προβολή και την αίγλη που χαίρει το καλό θέατρο, να είναι μια πάρα πολύ σπουδαία και δημιουργική ενασχόληση, που εγγίζει τα όρια της μέθεξης και που απαιτεί, για όσους καταπιάνονται μ’ αυτό, να δίνονται ολόπλευρα και να ταυτίζονται πλήρως με ό,τι κάνουν και ό,τι δημιουργούν. Τότε όμως, 70 περίπου χρόνια πριν, τα πράγματα με το θέατρο δεν ήταν έτσι. Η κοινωνική αντίληψη που επικρατούσε δεν ήταν ευνοϊκή για το θέατρο στο ευρύ κοινό. Ήταν δηλαδή μια παρεξηγημένη, για τους πολλούς, υπόθεση. Και δεν είναι ότι οι Σικελιανοί δεν είχαν το σθένος να ’ρθουν αντιμέτωποι με κατεστημένες απόψεις. Απλώς το όνειρό τους για τη Δελφική Ιδέα ήταν κάτι το ευρύτερο. Διαπιστώνουμε κάποιες ενέργειες και σήμερα από αρκετούς πνευματικούς ανθρώπους να προβληθούν οι Δελφοί σε χώρο όπου θα γίνονται συναντήσεις που με την ακτινοβολία τους θα προσελκύουν το παγκόσμιο πνευματικό ενδιαφέρον, συναντήσεις όπου θα γίνονται ανακοινώσεις για την τέχνη του χορού, το θέατρο, τη φιλοσοφία, την επιστήμη.

 

Να τι γράφει ή ίδια η Εύα Σικελιανού:

 

” Οι δεύτερες Δελφικές Γιορτές εξασφαλίστηκαν από ένα συμβούλιο Αθηναίων. Τις δεχτήκαμε με βαρειά καρδιά, γιατί ήτανε πρόδηλο πως ο αντικειμενικός τους σκοπός δεν ήταν ο ίδιος με τον δικό μας. Δεν ενοιάζονταν διόλου για την δυνατότητα του Πανεπιστη­μίου και επερίκοπταν το χορικό στοιχείο όπου μπορούσαν. Το πρό­γραμμα ήταν όπως και την προηγούμενη φορά, μόνο που πρόσθεσαν τις “Ικέτιδες” του Αισχύλου και επαναλήφθηκε τρεις φορές. Η καλ­λιτεχνική επιτυχία ανέβηκε σε νέα ύψη. Όλοι ήταν γοητευμένοι με τα μεγάλα ενθουσιώδη άρθρα των ξένων ανταποκριτών και πρόβλεπαν την εγκαθίδρυση μόνιμων εορτών, υπό τον όρο ότι θα περιορίζονταν αυστηρά σε θέατρο, αγώνες και εκθέσεις. Τίποτα άλλο δεν επιτρέ­πονταν. Ένα δόλωμα για τους τουρίστες και τίποτα άλλο. Η κυβέρνηση ήταν διατεθειμένη να υποστηρίξει ένα τέτοιο πρόγραμμα, αλλά δεν ενθάρρυνε εκείνο που εμείς ονομάζαμε “Πνευματικό Κέντρο” (…….). Έτσι λοιπόν η Δελφική προσπάθεια έφτασε σ’ ένα χώρισμα δρόμων: ή θα ’πρεπε να περάσουμε το υπόλοιπο της ζωής μας σαν ιμπρεσσάριοι διασκεδάζοντας τουρίστες, ή να καταστρέψουμε ό,τι δημιουργήσαμε, για να μην το εξευτελίσουμε. Και για τους δυο μας δεν υπήρχε πεδίο εκλογής. Οι Δελφικές Γιορτές τέλειωσαν”(25).

 

Μετά την “αυτοεξορία” της Εύας Πάλμερ στην ίδια της τη χώρα, αρχίζει μια νέα περίοδος για τη ζωή του ποιητή. Έχουμε άνοδο του φασισμού στην Ιταλία, άνοδο του ναζισμού στη Γερμανία, εμφύλιο πόλεμο και δικτα­τορία στην Iσπανία, προετοιμασία για άνοδο του Μεταξά στην Ελλάδα. Όλα αυτά, μα και οι μέχρι τότε προσωπικές εμπειρίες του ποιητή, συντέλεσαν και τον οδήγησαν στο να αλλάξει τη θεώρησή του για τη ζωή. Παρόλους τους υπαρξιακούς προβληματισμούς που μπορεί κάποιος να συναντήσει στη σκέψη του Σικελιανού αυτή την περίοδο και που, καθαρά, φαίνονται στη σύνθεσή του “Μελέτη Θανάτου”(26), ο αισιόδοξος πάντα χαρακτήρας του θα καταφέρει να βρει διέξοδο. “Αγωνιά με την αποτυχία του φιλειρηνισμού, το πολιτικό αδιέξοδο και τη μοίρα του κόσμου. Η ποίησή του αποκτά έντονη κοινωνική διάσταση”.(27)

Ποίημα χαρακτηριστικό αυτής της εποχής η “Iερά οδός” (1935)(28). Στο ποίημα αυτό προεκτείνεται η σκέψη του από τη σκλαβιά της αρκούδας που χορεύει στους κτύπους από το ντέφι του γύφτου, στη σκλαβιά του κόσμου, στη σκλαβιά των ανθρώπων που βλέπει γύρω του(29). Ωστόσο αυτός ελπίζει. Δίνει απάντηση μόνος στο ερώτημα, αν θα ‘λθει η ώρα της λευτεριάς του κόσμου.

 

………………….

“Θά  ’ρτει τάχα ποτέ, θε να ’ρτει η ώρα

που η ψυχή της αρκούδας και του Γύφτου,

κι’ η ψυχή μου, που Μυημένη τήνε κράζω,

θα γιορτάσουν μαζί;”

κι ως προχωρούσα,

…………………….

ένα μούρμουρο απλώθη απάνωθέ μου,

ένα μούρμουρο,

κ’ έμοιαζ’ έλεε:

“Θά ’ρτει.”

 

Είναι σίγουρος, λοιπόν, ο ποιητής…..”Θά’ρτει.” Αισιοδοξεί για το μέλλον. Η κοινωνική δυστυχία, είναι σίγουρο, θα πάψει να υπάρχει. Βέβαια, παρατηρώντας, σήμερα, όλες τις ανακατατάξεις στο παγκόσμιο πολιτικό σκη­νι­κό και ιδιαίτερα στις χώρες τις γειτονικές μας στα Βαλκάνια, με τη μεγάλη φτώχεια σε μεγάλο τμήμα των ανθρώπων, την αβεβαιότητα, την κρίση του πολιτισμού σε ποικίλες πτυχές και παραμέτρους, θα έλεγε κανείς ότι αργεί να ’ρθει η ώρα αυτή. Ωστόσο δεν πρέπει να πάψουμε να πιστεύουμε ότι “Θα ’ρτει” που φώναξε κι ο ποιητής.

 

Το ποίημα “Ιερά οδός” είναι ένα ποίημα χαρακτηριστικό της περιόδου που ακολουθεί, μετά την έντονη προσπάθεια του ζεύγους Σικελιανού να περάσει στον κόσμο η Δελφική Ιδέα. Γράφονται σ’ αυτή την περίοδο τα πιο σημαντικά ποιήματα της δεύτερης σειράς των Λυρικών του. Σημαντικές συλλογές αυτής της περιόδου είναι: “Η Νέκυια Β΄” (1930-1945), μια αντί­στοιχη συλλογή με τη “Νέκυια Α΄” των Λυρικών της πρώτης σειράς, οι “Ίμεροι” και τα “Ορφικά”, που αποτελούν ένα μεγάλο κύκλο ποιημάτων του που γράφτηκαν ανάμεσα στα 1927 και 1942.

 

Από τη συλλογή “Ορφικά”, γραμμένο το 1935, χρονολογία που, όπως είπαμε, έγραψε και την “Ιερά οδό”, ένα άλλο σημαντικό ποίημα είναι και το ποίημα “Στου Όσιου Λουκά το Μοναστήρι“. Είναι πολύ γνωστό το Μοναστήρι του Όσιου Λουκά, κτισμένο στους δυτικούς πρόποδες του Ελικώνα, μεταξύ της Βοιωτίας και Φωκίδας. Μεγάλο πνευματικό και μοναστικό κέντρο της Ελλάδας κατά τη Βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο. Ιδρύθηκε από τον Όσιο Λουκά τον Στειριώτη (Καστρί, σημερινοί Δελφοί), κάτω από την ακρό­πολη του αρχαίου Στειρίου, στη θέση του ιερού της θεάς Δήμητρας.(30) Στο ποίημα αυτό φαίνεται, ολοκάθαρα, η με πολύ ωραίο τρόπο διαχρονική σύνδε­ση του μυθικού Άδωνη που η παροιμιακή ομορφιά του οδήγησε στο να τον ερωτευθούν, συγχρόνως, και η βασίλισσα του Άδη, η Περσεφόνη -κόρη της θεάς Δήμητρας- και η θεά του έρωτα, η Αφροδίτη, σύμφωνα με τη μυθο­λο­γία μας. Ζούσε, λοιπόν, ο ωραίος Άδωνις τέσσερις μήνες με την Περσε­φόνη στον κόσμο των νεκρών και τέσσερις μήνες με την Αφροδίτη. Τους άλλους τέσσερις μήνες ζούσε μόνος του, κυνηγώντας. Τον γνώρισε και η θεά του κυνηγιού, η Άρτεμις, και από ζήλια προς την Αφροδίτη, ή, κατά μίαν άλλη εκδοχή, ο θεός Άρης που ήταν ερωτευμένος με την Αφροδίτη, έστειλαν ένα αγριογούρουνο και τον σκότωσαν. Από το αίμα του φύτρωσε η Ανεμώνη. Έτσι, ο Άδωνις πήγε οριστικά να μείνει με την Περσεφόνη. Στη γη έμεινε μόνο ο θρήνος για το θάνατο του ωραίου νέου και η ανεμώνη. Ο θρήνος αυτός, αργότερα, πήρε τη μορφή ιεροτελεστίας: κάθε χρόνο οι γυναίκες στις διάφορες ελληνικές πόλεις θρηνούσαν γύρω από έναν τάφο κατάλληλα στολισμένο με άνθη. Δε σας θυμίζει ο μύθος αυτός τον επιτάφιο θρήνο για το Χριστό, με όλη τη διαδικασία του στολίσματος του επιταφίου το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης προς τη Μεγάλη Παρασκευή; Έξοχο συνταίριασμα. δια­χρο­­νικό:

 

Άδωνις      ↔   ανεμώνη

Χριστός     ↔   ανεμώνη

Χριστός     ↔  ανάσταση

ανάσταση   ↔  άνθρωπος

άνθρωπος      ↔   ξύλινο ποδάρι!

 

Και είναι ο άνθρωπος που στο ποίημα μοιάζει να ενσαρκώνει την ανάσταση του Χριστού, ο Βαγγέλης. ο λεβέντης του χωριού, ο χορευτής, αυτός που έκανε τα κορίτσια του Στειριού να στενάζουν στο πέρασμά του. ο ωραίος, ο νέος Άδωνις. Χαρείτε το ποίημα με όλο του το μεγαλείο, τον λυρικό του τόνο, τη διαχρονικότητά του, το τραγικό του στοιχείο που οριο­θετείται από τις έννοιες: χαμένος άνθρωπος, θρήνος γυναικών, ξύλινο ποδάρι, ανάσταση. Στο τέλος, στην κορύφωσή του, διαπνέεται από αισιοδο­ξία, η αισιοδοξία είναι η κορύφωσή του! Κι ακόμα, μπορούμε να ανιχνεύ­σουμε τη διαχρονικότητα του τραγικού στοιχείου με το θρήνο των γυναικών για τα ακρω­τηριασμένα μέλη, τις σακατεμένες σάρκες των παιδιών τους, των αντρών τους, των αγαπημένων τους προσώπων, θυσία ανόητη στον πόλεμο. Σκεφτείτε, για λίγο, τις ανάλογες σκηνές φρίκης στον εμφύλιο που ασταμά­τητα διεξάγεται τα τελευταία χρόνια, λίγο πριν την τελική συμφωνία ειρήνης, στη γειτονική Γιουγκοσλαβία και που με τη βοήθεια της τηλεόρασης πολλές φορές μετατραπήκαμε σε βουβούς θεατές τους!

 

Στ’  Όσιου Λουκά το Μοναστήρι

 

Στ’  Όσιου Λουκά το Μοναστήρι, απ’ όσες

γυναίκες του Στειριού συμμαζευτήκαν

τον Επιτάφιο να στολίσουν, κι όσες

μοιρολογήτρες ώσμε του Μεγάλου

Σαββάτου το ξημέρωμα αγρυπνήσαν,

ποια να στοχάστη-έτσι γλυκά θρηνούσαν!-

πως, κάτου απ’ τους ανθούς, τα’ ολόαχνο σμάλτο

του πεθαμένου του Άδωνη ήταν σάρκα

που πόνεσε βαθιά;

Γιατί κι ο πόνος

στα ρόδα μέσα, κι ο Επιτάφιος Θρήνος,

κ’ οι αναπνοές της άνοιξης που μπαίναν

απ’ του ναού τη θύρα, αναφτερώναν

το νου στης Ανάστασης το θάμα,

και του Χριστού οι πληγές σαν ανεμώνες

τούς φάνταζαν στα χέρια και στα πόδια,

τι πολλά τον σκεπάζανε λουλούδια

που έτσι τρανά, έτσι βαθιά ευωδούσαν!

 

Αλλά το βράδυ το ίδιο του Σαββάτου,

την ώρα π’ απ’ την Άγια Πύλη το ένα

κερί επροσάναψε όλα τα’ άλλα ως κάτου,

κι απ’  τ’ Άγιο Βήμα σάμπως κύμα απλώθη

το φως ώσμε την ξώπορτα, όλοι κι όλες

ανατριχιάξαν π’ άκουσαν στη μέση

απ’ τα “Χριστός Ανέστη” μιαν αιφνίδια

φωνή να σκούξει: “Γιώργαινα, ο Βαγγέλης!”

 

Και να. ο λεβέντης του χωριού, ο Βαγγέλης,

των κοριτσιών το λάμπασμα, ο Βαγγέλης

που τον λογιάζαν όλοι για χαμένο

στον πόλεμο. και στέκονταν ολόρτος

στης εκκλησιάς τη θύρα, με ποδάρι

ξύλινο, και δε διάβαινε τη θύρα

της εκκλησιάς, τι τον κοιτάζαν όλοι

με τα κεριά στο χέρι, τον κοιτάζαν,

το χορευτή που τράνταζε τ’ αλώνι

του Στειριού, μια στην όψη, μια στο πόδι,

που ως να το κάρφωσε ήταν στο κατώφλι

της θύρας, και δεν έμπαινε πιο μέσα!

 

Και τότε -μάρτυράς να ’ναι ο στίχος,

ο απλός κι αληθινός ετούτος στίχος-

απ’ το στασίδι που ‘μουνα στημένος

ξαντίκρισα τη μάνα, απ’ το κεφάλι

πετώντας το μαντίλι, να χιμήξει

σκυφτή και ν’ αγκαλιάσει το ποδάρι,

το ξύλινο ποδάρι του στρατιώτη,

-έτσι όπως το είδα ο στίχος μου το γράφει,

ο απλός κι αληθινός ετούτος στίχος-,

και να σύρει απ’ τα βάθη της καρδιάς της

ένα σκούξιμο: “Μάτια μου… Βαγγέλη!”

 

Κι ακόμα, – μάρτυτάς μου να ’ναι ο στίχος,

ο απλός κι αληθινός ετούτος στίχος-,

ξοπίσωθέ της, όσες μαζευτήκαν

από το βράδυ της Μεγάλης Πέφτης,

νανουριστά, θαμπά για να θρηνήσουν

τον πεθαμένον Άδωνη, κρυμμένο

μες στα λουλούδια, τώρα να ξεσπάσουν

μαζί την αξεθύμαστη του τρόμου

κραυγή που, ως στο στασίδι μου κρατιόμουν,

ένας πέπλος μου σκέπασε τα μάτια!…

 

 

Το βαρύ πολιτικό κλίμα των καιρών, ο απόηχος της Δελφικής προσπάθειας, η απουσία της Εύας, η φυγή του γιου του στην Αμερική, κά­ποιοι θάνατοι στο οικογενειακό περιβάλλον του ποιητή (έχουν πεθάνει τα αδέρφια του), παρότι του δημιουργούν κάποιες περιοδικές κρίσεις κατά­θλιψης και μοναξιάς, και αυτό φαίνεται σε κάποια έργα του αυτής της περιόδου -κυρίως στη “Μελέτη Θανάτου” (1939)-, ωστόσο γρήγορα θα του δείξουν το δρόμο της συνέχισης του έργου του σε άλλα μοτίβα. Η γνωριμία του, εκείνη την εποχή, με την Άννα Καραμάνη (1938) θα εξελιχθεί σε ιδιαίτερη σχέση. Παντρεύεται με την Άννα (1940), με την ευχή της Εύας από την Αμερική. Η δεύτερη σύζυγος του ποιητή, η κυρία Άννα Σικελιανού, είναι αυτή που του παραστέκεται στα δύσκολα αυτά χρόνια της τελευταίας περιόδου της ζωής του και η οποία ακούραστα, ακόμη και σήμερα, φροντίζει για τη διάδοση του έργου του. Ο ποιητής προμαντεύει, θαρρείς, τα δύσκολα χρόνια που θα ακολουθήσουν και κάνει κάποια στροφή στο έργο του, τόσο από άποψη μορφής όσο και από άποψη θεματολογίου. Ο στίχος του …”και στον λαό κατέβηκα..”, που με άλλο πνεύμα στον “Αλαφροΐσκιωτό”  του είχε πει, παίρνει τώρα άλλη διάσταση. Την πραγμα­τική διάστασή του. Έχουμε μια στροφή στη φόρμα του έργου του Σικελιανού. Αρχίζει να δουλεύει με περισσότερη προσήλωση την τραγωδία με τον παλιό τρόπο: χορικά, επεισόδια κ.λπ.. Κι αυτό γίνεται, όπως αρκετοί μελετητές λένε, όχι τυχαία. Γίνεται, για να τον πλησιάσει ο λαός περισσότερο, όπως γινόταν με την αρχαία τραγωδία, η οποία δίδασκε το λαό για όλα τα προβλήματα του καιρού του μέσα από μύθους και πραγματικότητες.

Στον πρόλογο του Α΄ τόμου της “Θυμέλης” (Η “Θυμέλη” είναι το τρί­τομο έργο του, όπου είναι συγκεντρωμένες  οι τραγωδίες του Σικελι­ανού), με τίτλο: “Στοχασμοί γύρω στην ιδέα της αναγέννησης της τραγωδίας”, γράφει ο ποιητής: “Ποια λοιπόν πρέπει να ’ναι η ευθύνη όσων τολμούνε να σηκώσουνε τα μάτια τους στην Τραγωδία, απροετοίμαστοι από κάθε άποψη για το γιγα­ντιαίο συνθετικό της πνεύμα. πόσο απέραντη δεν πρέπει νά ’ναι η εσωτερική, ηθική, πνευματική, αισθητική προπόνησή τους, η άσκησή τους, ώστε να ζητήσουν ν’ ‘ανεβούνε στη σκοπιά που μας επαραδόθη στην υπέρτατη στιγμή της Ιστορίας μας, και να ιδούνε, να εποπτεύσουνε και σήμερα πραγματικά απ’ αυτή! δε συλλογιέμαι εδώ καθόλου όλους εκείνους (εξαιρούνται ένας ή δυο ανάμεσά μας) που προσβλέπουνε με απίστευτη επιπολαιότητα στην εξωτε­ρική αναστύλωση και στην αισθητική τελεστική πλευρά της γιγαντιαίας αυτής κληρονομιάς. Αλλά γι’ αυτούς οπού πιστεύουν στο διαιώνιο δημιουργικό της πνεύμα, και φιλοδοξούνε την από μια σπίθα αναζωπύρωση της Κοσμικής αποστολής της Τραγωδίας μες στα πλαίσια της σημερινής μας εποχής. (………)” και συνεχίζει ο ποιητής: “Δεν το κρύβω ολότελα πως λογαριάζω τον εαυτό μου σε κείνους που πιστεύουν πως η Τραγωδία θα ξαναγεννηθεί, και πως η νέα τούτη γέννα της -αν, όπως ξέρουμε, όποια γέννα είναι αιματηρή- δεν είναι δυνατό παρά ν’ αναδυθεί μεσ’ από το περισσότερο αίμα που να χύθηκε ποτέ στην Ιστορία… Άλλο το ζήτημα αν θα βγει με το χιτώνα της πλυμένο μες σ’ αυτό, σαν τους χιτώνες των Αγίων της Αποκάλυψης. Όλα λέω πως ετοιμάζουνε τον ερχομό της. Δεν προεξοφλώ το πιο βαθύ περιεχόμενο. Αλλά το προβλέπω άπειρα ουσια­στικότερο από κείνο που προφήτευσεν ο Νίτσε(…..)”. Και τελειώνει ο ποιητής λέγοντας: “Η Τραγωδία, λοιπόν, κατά τη γνώμη μου, αλλά και κατόπι από τον έλεγχο και την προπόνηση που προείπα, οφείλει να’ ναι η άξια πλώρα του πνευματικά καινούριου Ελληνι­κού μας Καραβιού, που ’ναι μοιραίο να το καθελκύσουν αύριο κάποιοι μες στη θάλασσα της Ιστορίας μας και της νέας ιστορίας του κόσμου. Κ’ οι κάποιοι αυτοί αναγκαστικά θα ’ναι λίγοι. Με τη μόνη διαφοράν, ότι γι’ αυτούς η ομαδική ψυχή δε θα ’ναι ο τόπος κάποιων άσκοπων και μάταιων πειραμάτων, αλλά ο άξιος στίβος και ο βαθύς σκοπός μιας ουσιαστικής και ιστορικά υπεύθυνης μαζί τους επικοινωνίας για μιαν έξαρση ολόκληρης της ζωής.(31)”

Η στροφή του Σικελιανού στο θέατρο, και συγκεκριμένα προς την τραγωδία, ήταν γι’ αυτόν ένας τρόπος να περάσει τα μηνύματά του στο ευρύ κοινό. Και γι’ αυτό τόσο τα θέματα όσο και τα σύμβολα των τραγωδιών του σχετίζονται άμεσα με τη λυρική του ποίηση(32). Δεν μπορούμε, ωστόσο, να πούμε ότι πέτυχε σ’ αυτόν του το σκοπό ο ποιητής. να περάσει δηλαδή τα μηνύματά του στο ευρύ κοινό. Συντέλεσαν σ’ αυτό πολλοί παράγοντες. Να αριθμήσουμε μερικούς:

 

  1. i) Δύσκολο και βαρύ πολιτικό κλίμα της κατοχής και οι προτε­ραιό­τητες που έβαζε το λαϊκό κίνημα, όπως επιβίωση, απελευθέρωση, εθνική αξιοπρέπεια.
  2. ii)  Δυσκολία στην κυκλοφορία του έντυπου λόγου.

iii)  Απουσία σχετικής παιδείας σε μεγάλα τμήματα του λαού.

iν) Καταπολέμηση και κατασυκοφάντηση του Σικελιανού από το κατεστημένο της εποχής για τις επιλογές του να μην υπηρετήσει την κυβέρνη­ση κατοχής, αλλά και τους αγώνες του, τη συμμετοχή του στη διοργάνωση των λαϊκών συσσιτίων κ.λπ..

 

Όλες οι τραγωδίες του ποιητή είναι έξι: Ο “Διθύραμβος του Ρόδου” (1932), η “Σίβυλλα” (1940), ο “Δαίδαλος στην Κρήτη” (1942), ο “Χριστός στη Ρώμη” (1946), ο “Θάνατος του Διγενή” (1947) και ο “Ασκληπιός” , που έμεινε χωρίς να ολοκληρωθεί, η τελευταία μα και η πρώτη τραγωδία του ποιητή. Παρ’ ότι έμεινε ανολοκλήρωτη, μια πρώτη δημοσίευση ενός από­σπά­σματος έγινε το 1919 (περιοδικό Λύρα).

 

Είναι αδύνατο να μιλήσουμε διεξοδικά για την πρώτη του έξοχη τραγωδία, το Διθύραμβο του Ρόδου ή τον Τελευταίο Ορφικό Διθύραμβο,  όπως αλλιώς λέγεται. Στον πρόλογο ο ποιητής αναλύει το πιστεύω του για τον Ορφισμό, τη λατρεία του Ορφέα, με σύμβολα το Στάχυ, το Κλήμα και το Ρόδο. Με έξοχο τρόπο περιγράφει σκηνές από την ορφική λατρεία και την ανάβαση του Ορφέα στο όρος Παγγαίο, όπου υψώθηκε ο πρώτος Ορφικός βωμός. Εύκολα ανακαλεί κανείς συνειρμούς από το Μυστικό δείπνο του Χριστού με τους μαθητές του, πριν τη μεγάλη θυσία.

 

Ο Ορφέας είναι καθισμένος σε βράχο στα ριζοβούνια του Παγγαίου. Γύρω του οι μαθητές και συμπολεμιστές του. Τους καλεί να μην τον ακο­λουθήσει κανείς, καθώς θα ανεβεί στην κορφή. Αυτό το έργο πρέπει να το τελειώσει μόνος του. Οι μαθητές του τον παρακαλούν να τους αποκαλύψει το μυστήριο με το Ρόδο. Περιμένουν να ανοίξει το στόμα του ο Ορφέας και να φανερώσει το μυστήριο, να τους διαλαλήσει:

 

“Σηκώστε

στον ουρανό τα μάτια και κοιτάχτε.

κάθε αστέρι φωτάει και από ‘να κόσμο.

Να κόσμοι για κατάχτηση!”

 

Ορφέας

(στίχοι 271-442)

 

(…….)

 

(στίχοι 601-687)

 

 

Η “Σίβυλλα”, το δεύτερο τραγικό έργο του ποιητή, είναι έργο συμβο­λικό, με τα σύμβολα καθαρά και φανερούς τους υπαινιγμούς για το ξάπλωμα του φασισμού, για τη νέα ρωμαϊκή κατοχή που θα επιβαλλόταν στην Ελλάδα και για τις συμφορές που θα επακολουθούσαν(33). Η Σίβυλλα προλέγει το μέλλον αυτών που επιτέθηκαν κατά της Ελλάδας, των Ρωμαίων του Νέρωνα. Προβλέπει τη μελλοντική λύτρωση και τη λευτεριά. Αφέντης του κόσμου στους μελλούμενους καιρούς θα είναι ο ξωμάχος, ο άνθρωπος της υπαίθρου, ο απλός άνθρωπος του λαού και όχι οι σημερινοί κοσμοκράτορες. Ο λαός αρχίζει τώρα να παίζει κυρίαρχο ρόλο στη διαμόρφωση της ιστορίας. Το έργο γράφτηκε τον Αύγουστο του 1940. Υπάρχει σ’ αυτό, έντονα, το στοιχείο της εποχής με συμβολικό τρόπο. Μαντεύει, ενοράται, θα μπορούσε να πει κάποιος, ο ποιητής την ιστορία, όπως αυτή έμελλε να διαγραφεί σε λίγο καιρό και για πολλά χρόνια μετά. Διαβάζει το έργο αυτό, για πρώτη φορά, στις 3 του Νοέμβρη 1940 (δηλαδή μια βδομάδα μετά την κήρυξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου) στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών και λέει καθώς το προλογίζει: “…..Όσο για μένα, την ημέρα που η Ελληνική και για το λόγο αυτό Οικουμενική και πανανθρώπινη πνοή και ουσία της Ελευθερίας θα συγκρούονταν σε μια σύγκρουσιν υπέρτατη με το Ρομπότ του Φασισμού, αυτή προαισθαντικά την έβλεπα από πάντα να πλησιάζει, ώσπου στα ύστερα αυτά χρόνια μου ‘χε γίνει πλέον ιστορική συνείδηση και προσδοκία ρητή”. Η προφητικότητα του έργου, την ώρα που στην Ήπειρο οι Έλληνες αντιστέκονται νικηφόρα στη φασιστική εισβολή, συνεπαίρνει και ενθουσιάζει το ακροατήριο.(34)

 

Στο απόσπασμα που ακολουθεί, στο γεμάτο αγωνία ερώτημα: πότε θα συμβούν οι χρησμοί της Σίβυλλας (χρησιμοποιούνται στο έργο και οι δύο τονισμοί), μια και σε λίγο θα φτάσουν οι στρατιώτες του Νέρωνα να φέρουν το κακό και αν αυτά που λέει τα ονειρεύεται, η Σίβυλλα απαντά:

 

 

Η ΣΙΒΥΛΛΑ

 

Δεν ονειρεύομαι, όχι. αλίμονό σας!

Μα είσαστ’ εσείς, εσείς όπού κοιμάστε

τόσον καιρό και πέφτετε στον ύπνο

με την κοιλιά, και δίπλα σας περνάνε

οι Θεοί και δεν τους βλέπετε, και κράζουν

φωνές και δεν ακούτε, και μπροστά σας

μυριάδες χέρια υψώνονται, απ’ ολούθε,

και τα δικά σας είναι κολλημένα

στα πλευρά σας ως είναι του Δαιδάλου

τα πρώτα αγάλματα άσειστα δεμένα!

Άμοιρη κλήρα, εσύ ’σαι που κοιμάσαι…

και δεν ακούς στον όρθρο το τσαπί σου,

πώς αντηχεί ο αθάνατός του χτύπος

παντού στη γη, καθώς του Ανταίου η φτέρνα

που, έβγαινεν η αχώ της μεσ’ απ’ τ’ άντρα,

τη δύναμη όλη ξύπναγε του κόσμου.

α! δεν τα’ ακούς, άμοιρη κλήρα, μα – όμοια

με τα σκυλιά που απλώνονται στο δρόμο

κ’ εκεί να ρέψουν μένουν, ώσπου ο ήχος

κάποιων τροχών που τρίζουνε τα κάνει

λιγάκι να μεριάσουνε, και πάλι

στον ίδιον ύπνο πέφτουνε – κοιμάσαι!

Μα τώρα κι ο σεισμός που σας τραντάζει

δε σας σηκώνει από τον τόπο, αλί σας!

 

ΦΩΝΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΛΑΟ

………………………………..

 

Η ΣΙΒΥΛΛΑ

 

Α, πώς φουσκώνει ξάφνου ο νους μου πάλι,

σα ζωντανός κατακλυσμός, να σβήσει

τα μάταια χνάρια του καιρού μπροστά του

και να βάλει τα νέα τρανά σημάδια

μιας νέας γενιάς!

Τι, τις γενιές του ανθρώπου

δεν τις ζυγιάζει ο νους μου με το βάρος

της σάρκας που για λίγο ανθεί και ρέβει

μπρος στου Χρόνου το φάντασμα, αλλά όπως

μιας άξιας μάνας η ψυχή, που τρέμει

για το γιο της που, ενώ τον είχε φέρει

στης ήβης το σκαλί σα νέαν εικόνα

Θεού, με μέλη και καρδιά ατσαλένια,

και ξαφνικά ως τον μόλεψε το χνώτο

των όχλων και μεθάει και ξενυχτάει

με τα κρασιά και με τις πόρνες, κι όλος

μέρα τη μέρα χάνει από τη λάμψη

την άγια που με το ίδιο της το πνέμα

του κράταγε, καλύτερα ήθελ’ είχε

να μην τον γένναγε ποτέ. παρόμοια

κλαίω το Θεό που χάνεται βαθιά σας

σε μάταια διαλογίσματα και νιώθω

του Θεού τη φλόγα από το σκελετό μου

να πιάνεται, μην κάτι σας θυμίσω

πώς κλει από το μεδούλι των μεγάλων

χρησμών, που πια είναι γύρα σας σα στάχτη…

Και να…Πετώ απ’ την όψη μου του χρόνου

την προσωπίδα, κι όλο απάνωθέ μου

πετώ το ντύμα του Καιρού, για να ‘βγει

από τη θήκη ετούτην η ψυχή μου

γυμνή σα σπάθα αντίκρυ σας και, μ’ όλο

το μυστικόν αθέρα της, τη Μνήμη

ν’ ανοίξη ως δίστομη πληγή βαθιά σας!

 

Ο ΟΣΙΟΣ ΤΕΛΕΣΦΟΡΟΣ

……………………………..

 

Ο ΟΣΙΟΣ ΚΡΑΤΗΣ

………………………………

 

Ο ΟΣΙΟΣ ΤΕΛΕΣΦΟΡΟΣ

……………………………..

 

 

Η ΣΙΒΥΛΛΑ

(αργά)

 

Βάραθρο ανοίγει από χιλιάδες χρόνια,

και σε τούτο το βάραθρο να πέσω

ζητώ, καθώς στη μήτρα μέσα ο σπόρος.

Κι όσο αν αργήσει, θά’ρτει μιαν ημέρα

που με σπασμούς και πάλι θα τη φέρει

στο φως, η γη, ακέραιη την ψυχή μου.

Μα την ψυχή μου πια δε δένει η ώρα,

και τα’ αύριο και το σήμερα, σαν όλες

φυσάν οι πνοές τη μια της αιώνια φλόγα…

Κι ως σ’ έξω χρόνου απαντοχή, λαχαίνει

μια συννεφιά ν’ απλώνεται, κι ολοένα,

βαθιά της ως γουρμάζει η τρικυμία,

οι ανέμοι, οι κεραυνοί, οι βροχές αντάμα,

που ’τανε πριν μετέωρα, όλα ξάφνου

να λυθούν, να χορέψουν, να φωνάξουν,

όμοια και τώρα το κρυμμένο μέλλον

μπορεί για με να σπάσει τα δεσμά του

σε ηρώων μορφές, σ’ ατσάλινες θελήσεις,

σε πετάματα νέα πιο πέρα απ’ τ’ άστρα!

Κι όταν θα πάρει ο άνεμος και πάλι

του Απόλλωνα, γαλήνιος και μεγάλος,

απάνω από τη γη, καθώς αιφνίδια

υψώνονται οι αϊτοί μαζί, κι ωστόσο

ακλουθά ο καθένας την τροχιά του

στην ίδια μέσα ζέστα αδελφωμένοι-

όμοια, απ’ την ίδιαν Απολλώνια φλόγα,

τη μυστικήν ανάβοντας ορμή τους,

θε να υψωθούν και οι ήρωες προς τον ήλιον

όλοι μαζί, το φως να κοινωνήσουν

το απέραντο, ακλουθώντας τον ως κάτου

στην Υπερβόρεια χώρα που, απ’ τους πάγους

πιο πέρα, καθαρή η ψυχή του Ανθρώπου

βυθίζεται στης ίδιας λευτεριάς

το αθάνατο λουτρό…

 

Για μια στιγμή η ΣΙΒΥΛΛΑ, ως να κλονίζεται, κρατιέται από

τον Τρίποδα σφιχτότερα από πριν.

 

Κι α! Νά τη, νά τη

της Λευτεριάς η θάλασσα, π’ ολοένα

κυλάει τα σμάραγδά της. νά τα, νά τα

στις όχτες της τις άφθαρτες τα ολάσπρα

τρανά πουλιά, που φτερουγάνε. νά τα

τα θεία ψηλά λουλούδια, που την αιώνια

φρουρούνε αδάμαστη άνοιξη, του θάρρους

ψυχή, πέρ’ απ’ του θάνατου το σκιάχτρο…

Κι α, νά την η ίδια η Λευτεριά!….

 

 

 

 

 

Παράλληλα, από την αρχή της Γερμανικής κατοχής, εντάσσεται από τους πρώτους στο Ε.Α.Μ. και δουλεύει με ενθουσιασμό στις τάξεις του. Πρωτο­στατεί στα συσσίτια, στην έκδοση παράνομης εφημερίδας, στην κυκλοφορία χέρι με χέρι των ποιημάτων του που τονώνουν το ηθικό των Ελλήνων.

“Ο Ποιητής και ο Λαός μαζί. Η νέα κατάσταση των πραγμάτων του αποκαλύπτει μιαν άλλη εικόνα. Ο λαός που εξιδανίκεψε, άλλοτε, δεν είναι μόνον ο θεματοφύλακας της λαϊκής παράδοσης και των εθνικών αξιών, αλλά ο τραγικός μάρτυρας και ο αληθινός ήρωας, ο αδελφός που…ή θα κάμει κάτι μεγάλο ή δε θα γυρίσει πίσω… “(35) Έτσι ακριβώς λέει ο ποιητής στο ποίημά του “Πρωτέας”, αναφερόμενος στο περιστατικό της αύτανδρης βύθισης του ομώνυμου υποβρυχίου.

 

Κατοχή. 27 του Φλεβάρη 1943. Ο εθνικός ποιητής Κωστής Παλαμάς είναι νεκρός. Ο Σικελιανός θα τρέξει στην κηδεία μαζί με χιλιάδες άλλους Αθηναίους. Θα σηκώσει το φέρετρο στους ώμους του. Αψηφώντας το βαρύ κατοχικό κλίμα, κάτω από τα μάτια και τα όπλα των Γερμανών και των Ιταλών, θα ιερουργήσει ως νέος ιεροφάντης απαγγέλλοντας το γνωστό του ποίημα.

“Ηχείστε οι σάλπιγγες…..”

……………………..

σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα”.

 

Ο λαός θα ψάλλει τον Εθνικό ύμνο. Στιγμές υπέρτατου μεγαλείου του λαού μ’ αφορμή πικρές στιγμές και πικρά γεγονότα. Ο Εθνικός ΄Υμνος αντρειώνει πιο πολύ το λαό, τον ήδη αντρειωμένο. Γιγαντώνει το μπόι του. Ανάταση ψυχική. Μήνυμα θριάμβου στα βουνά, όπου οι άλλοι αδελφοί με τουφέκι δίνουν τη μάχη της εθνικής περηφάνιας, τη μάχη της ανθρώπινης, της παγκόσμιας αξιοπρέπειας. Θα υμνήσει με έξοχο τρόπο ο ποιητής τη νέα “Ανάσταση”.

Ανάσταση

 

Τα χελιδόνια του θανάτου, Σου μηνάν μιαν άνοιξη

καινούρια, Ελλάδα, κι απ’ τον τάφο Σου γιγάντια γέννα.

Μάταια βιγλίζει των ρωμαίων η κουστωδία τριγύρα Σου.

Ακόμα λίγο, κι ανασταίνεσαι σε νέο Εικοσιένα!

 

(Α. Σικελιανού. “Γράμματα στην Άννα”, 1981, σελ. 26)

 

Κι από πού θα μπορούσε να έλθει η νέα Ανάσταση; Από τον ίδιο το λαό. Από το πάλεμά του, από το αίμα του! Θα τραγουδήσει την Αντίσταση του λαού ο ποιητής με έξοχο τρόπο.

 

Η Αντίσταση

 

Δεν είναι τούτο πάλεμα σε μαρμαρένια αλώνια,

εκεί να στέκει ο Διγενής και μπρος να στέκει ο Χάρος.

Εδώ σηκώνετ’ όλη η γη με τους αποθαμένους,

και με τον ίδιο θάνατο πατάει το θάνατό της.

 

Κι απάνω απάνω στα βουνά, κι απάνω στις κορφές τους

φωτάει με μιας Ανάσταση, ξεσπάει αχός μεγάλος.

 

Η Ελλάδα σέρνει το χορό, ψηλά με τους αντάρτες,

-χιλιάδες δίπλες ο χορός, χιλιάδες τα τραπέζια-

κ’ είν’ οι νεκροί, στα ξάγναντα, πρωταπανηγυριώτες!

(Λυρικός Βίος, Τόμ. Ε΄)

 

Έξοχα ποιήματα αυτής της περιόδου  “Οι Επίνικοι Β΄” (1940-1946). Η απελευθέρωση δεν αργεί. Τον Οκτώβρη του 1944 οι Γερμανοί, νικημένοι, φεύγουν. Ο πανηγυρικός της απελευθέρωσης αρχίζει με τι άλλο(;) με το “Ηχείστε οι  σάλπιγγες….” του Σικελιανού, από το κρατικό ραδιόφωνο, τότε. Τα λάβαρα της νίκης στολίζουν τα παραθύρια, τις πόρτες, τις πλατείες. Όμως η ξενοκρατία ξανά επεμβαίνει. Αρχίζει ο νέος γύρος. Δεκέμβριος του ’44. Εμφύλιος σπαραγμός. Ο Σικελιανός γράφει το “Μήνυμά της”. της Ελλάδας εννοεί. Η φωνή του δεν είναι δυνατόν να ακουσθεί στην τόσο φορτισμένη και τόσο παράλογη ατμόσφαιρα της εποχής εκείνης.

 

Αυτός είναι ο Σικελιανός της δεκαετίας 1940-1950. Πέρα από τα εμψυ­χω­τικά ποιήματά του που τονώνουν το φρόνημα του αγωνιζόμενου λαού, υπογράφει υπομνήματα, κάνει ομιλίες, στηλιτεύει, κινείται αδιάκοπα προς όλα τα επίπεδα τα οποία κρίνει ότι βοηθούν το έργο του στην κατά­σταση, όπως αυτή είχε διαμορφωθεί. Τα ποιήματα αυτής της περιόδου κρύβουν το μεγαλείο των στιγμών, οριοθετούν και προφητεύουν το μέλλον, τη λύτρωση. Να θυμίσουμε μερικά: “Το πανανθρώπινο εμβατήριο”, “Στρα­τιώτες του μετώπου”, “Ανάσταση”, “Πνευματικό εμβατήριο” κ.ά..

 

Η στάση του ποιητή κείνα τα χρόνια υπήρξε στάση ασυμβίβαστη με το κατεστημένο της εποχής. Ήταν στάση υπεράσπισης της ανθρώπινης αξιο­πρέπειας. Δεν ενδίδει ο ποιητής στις πιέσεις των κρατούντων να συνεργαστεί μαζί τους. Αποστρέφεται να υπηρετήσει τον κρατικό μηχανι­σμό της εποχής. Ζει κοντά στον απλό άνθρωπο, στους πόνους του λαού, τους αγώνες του, στηρίζει τις ελπίδες του, προφητεύει το μέλλον. Λένε πως τα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής του έκαναν τον ποιητή άλλον άνθρωπο. Κατά τη γνώμη μου, δεν είναι μόνο τα χρόνια κείνα και οι καινούριες συνθήκες που έκαναν τον ποιητή να παρουσιασθεί έτσι όπως παρουσιάστηκε. Είναι που ο Σικελιανός είχε το κάλλος και την αξιοπρέπεια μέσα του, καταβολή του. Είναι που ο Σικελιανός είχε μια εξωανθρώπινη πολυμορφία. Οι συνθήκες απλώς βοήθη­σαν να φανεί αυτή η πολυμορφία σε όλες τις διαστάσεις, σε όλο της το μεγα­λείο. Την εποχή που άλλοι διάλεξαν το δρόμο του βολέματος, το δρόμο της προσφοράς “γης και ύδατος” στους κατακτητές, ο Σικελιανός διαλέγει να ζήσει στη στέρηση, όπως κι ο πολύς λαός, και να πεθάνει στη στέρηση.

 

Ο Μ. Αυγέρης γράφει, σχετικά, για το θέμα αυτό, τα παρακάτω:(36)

 

“(…..). Δεν απαρνήθηκε την υψηλή πνευματική του αποστολή για τα υλικά του συμφέροντα. μπορούσε νάχει όλες τις τιμές και κάθε ωφέλεια, αν πήγαινε με τα νερά των ισχυρών της ημέρας, μα ήταν άνθρωπος ελεύθερος ως τα πιο βαθιά του κίνητρα, χωρίς συμβάσεις κ’ υπολογισμούς, περήφανος κι ακέραιος. Το βραβείο Νόμπελ ήταν βέβαιο πως θα το παραχωρούσαν, για να τιμήσουν και τον ποιητή, που η αξία του είχε παγκόσμια αναγνώριση, μα και στην Ελλάδα, που έβγαινε καταματωμένη κ’ ένδοξη από έναν αγώνα με το φασισμό και το ναζισμό. Μα η επίσημη ηγεσία της χώρας, πολιτική και πνευματική, έκανε το καθετί, για να μην του το δώσουν”.

 

Και, δυστυχώς, όλα αυτά είναι μάλλον αλήθεια. Κι ας υπέγραφαν, δηλώνοντας την υποστήριξη της πρότασης υποψηφιότητας για Νόμπελ στο Σικελιανό οι πνευματικοί άνθρωποι παγκόσμιας ακτινοβολίας και μεγάλου αναστήματος, όπως: Πωλ Κλωντέλ, Αντρέ Ζίντ, Ζωρζ Ντυαμέλ, Φρανσουά Μωριάκ, Λουΐ Αραγκόν, Πωλ Ελυάρ, Μάριο Μενιέ, Πωλ Μαζόν, Λαμίλλ Μπαρμπ, κ.ά. από τη Γαλλία, επίσης από την Αγγλία οι καθηγητές Μαρξ Σουΐντλερ, Σταβριανός, Ν. Χρόνης, Κίμων Φράϊερ και Γ. Μυλωνάς, οι συγ­γραφείς ΄Ηντιθ Χάμιλτον, ΄Ελσα Μπάρκερ, Ουίλλιαμ Μπέννετ, Τόμας Μανν, Iζιντόρ Σνάϊντερ, οι πολιτικοί Τζων Κόφφε κ.ά..

Το Νόμπελ όμως δεν το πήρε ούτε το 1946-47, αλλά ούτε και το 1949. Λέγεται μάλιστα, παρότι το διέψευσε, ότι ο ίδιος ο Ακαδημαϊκός Σπύρος Μελάς πήγε με ειδική αποστολή να πείσει ορισμένα μέλη της Σουηδικής Ακαδημίας να μην υποστηρίξουν την υποψηφιότητα του Σικελιανού για Νόμπελ. Έτσι χάθηκε η ευκαιρία ενός Νόμπελ πολύ πριν τη βράβευση με το ίδιο βραβείο του Σεφέρη και του Ελύτη. Και επαληθεύτηκε, δυστυχώς, η ρήση ότι η Ελλάδα τρώει τα παιδιά της! Ούτε και η Ακαδημία Αθηνών του άνοιξε την πόρτα, όταν υποβλήθηκε πρόταση να γίνει Ακαδημαϊκός από τον Ακαδημαϊκό Διον. Κόκκινο (Μάης του 1951). Ό,τι  η επίσημη πολιτεία δεν του πρόσφερε, του το πρόσφερε ο λαός. αυτός για τον οποίο πόνεσε και έγραψε. Ο Σικελιανός κέρδισε τη θέση του στη συνείδηση του λαού μας δικαιωματικά με το έργο του: έργο αγάπης, λεβεντιάς, αισιοδοξίας, πρωτό­γνωρο για τα ελληνικά γράμματα έργο, έργο απέραντης ανθρωπιάς, ειρήνης. Μας μηνάει με το ποίημά του το “Ταχυδρομικό περιστέρι”:

………………………..

 

………………………..

κ’ Εσείς ανθρώποι, Εσείς ανθρώποι,

-τάχατε μ’ ακούτε;-

πεθαίνω κι ανασταίνομαι…..

μ’ ακούτε; Νάτην η ύστερη πνοή μου

για Σας:

“Ειρήνη! Ειρήνη! Ειρήνη!”

(Λυρ. Βίος Στ΄)

 

Είναι σίγουρο πως, με όσα μέχρι τώρα είπαμε, δεν καταφέραμε να προσεγγίσουμε όλες τις πτυχές του έργου και της ζωής αυτού του μεγάλου ανθρώπου. Πρέπει να τονίσουμε πως χρειάζεται πολλή δουλειά ακόμη, για να γίνει κτήμα το έργο του ποιητή σε όλους μας. Η επίσημη πολιτεία κάπως καθυστερημένα θυμήθηκε πως του χρωστάει πολλά. Στα πλαίσια αυτής της αναγνώρισης του χρέους της πολιτείας προς τον ποιητή, το 1981 ο  Ο.Ε.Δ.Β. (Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων), με εντολή του Υπουργείου Παιδείας και με αφορμή τα τριάντα (30) χρόνια ’πό το θάνατο του ποιητή, μοί­ρασε προς τους μαθητές τότε ένα μικρό Ανθολόγημα του έργου του. Το 1984, το ίδιο υπουργείο, έδωσε εντολή στα σχολεία να κάνουν εκδηλώσεις με αφορμή τα εκατό (100) χρόνια από τη γέννηση του ποιητή. Παράλληλα στα πλαίσια του μαθήματος των Νεοελληνικών Κειμένων συμπεριλή­φθηκαν κά­ποια ποιήματα του Σικελιανού στα σχολικά βιβλία. Μένουν να γίνουν ακόμη πολλά. Μένει ως οφειλόμενο χρέος να του αποδοθεί ο τίτλος του προπομπού για την παγκόσμια ειρήνη, γιατί τόσο ο Σικελιανός όσο και η Εύα Πάλμερ αφιέρωσαν μεγάλο μέρος της ζωής τους στην προσπάθεια να αναδειχθούν οι Δελφοί σε κέντρο παγκόσμιας ειρήνης. Από τότε που η Εύα Πάλμερ έφυγε στην Αμερική δεν έπαψε να αγωνίζεται για τα κοινά τους ιδανικά. Δεν έπαψε να προσπαθεί να κάνει το έργο του Σικελιανού γνωστό στη χώρα της με μεταφράσεις. Πρωτοστάτησε και αυτή να πάρει το Νόμπελ ο Σικελιανός και να γίνει γνωστή η τότε πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα, την Ελλάδα που τόσο αγαπούσε. Οι ενέργειές της αυτές θα της στοιχίσουν να της αφαιρεθεί η άδεια επιστροφής της στη χώρα μας, λόγω των “πολιτικών της φρονη­μάτων”.(37)

 

Ο Σικελιανός πεθαίνει στις 6 Ιουνίου 1951. Κενό δυσαναπλήρωτο στα Γράμματά μας. Κενό δυσαναπλήρωτο στην καρδιά όλων των ανθρώπων. Η Εύα δεν θα προλάβει να τον δει ζωντανό. Θα καταφέρει να έλθει στην Ελλάδα πάλι, λίγο μετά το θάνατό του, τον άλλο χρόνο, το 1952, και θα είναι 79 χρόνων πια. Θα επισκεφτεί τους Δελφούς, θα παρακολουθήσει τον “Προμηθέα Δεσμώτη” που θα παιχτεί για χάρη της. Η συγκίνηση θα την καταβάλει. 4 Ιουνίου 1952 πεθαίνει και η Εύα, ακριβώς ένα χρόνο μετά το θάνατο του Άγγελού της. 6 Ιουνίου 1951 ο Άγγελος, 4 Ιουνίου 1952 η Εύα.

 

Είναι ώρα να θυμηθούμε, ίσως, το ερώτημα που έκανε κάπου ο Σικελιανός: “Είναι εθνικός ποιητής ο Παλαμάς; ” και αποκρίνεται ο ίδιος: “Για να πούμε εθνικό ποιητή τον Παλαμά, πρέπει πρωτύτερα το Έθνος να ’ ναι άξιο του Παλαμά!”.

Σε παρόμοιο ερώτημα που κάνουμε, για το Σικελιανό τούτη τη φορά, αποκρινόμαστε με τα ίδια, ακριβώς, λόγια του, μόλο το σεβασμό σ’ αυτά:

….. Πρέπει πρωτύτερα το Έθνος να ’ναι άξιο του Σικελιανού!….

 

a b

Κυρίες και κύριοι,

 

ήταν μια οφειλόμενη πράξη του «Θεσσαλικού Θεάτρου» η αποψινή παρουσίαση προς έναν μεγάλο άνδρα, έναν οραματιστή, έναν προπομπό της αναβίωσης της αρχαίας τραγωδίας στον τόπο μας.

Ευχαριστώ το φίλο μου τον Κώστα τον Τσιάνο, καλλιτεχνικό Διευ­θυντή στο Θεσσαλικό Θέατρο, σκηνοθέτη και ηθοποιό, για την απόδοση των αποσπασμάτων του έργου του Σικελιανού, που παρουσιάσαμε στη σημερινή εκδήλωση – αφιέρωμα. Σας ευχαριστώ όλους πολύ που ήσασταν απόψε κοντά μας, εδώ.

 

Ευχαριστώ.

 

 

 

 

 

Σημειώσεις:

 

  1. Μενέλαος Λουντέμης, “Ο Εξάγγελος (Α. Σικελιανός)”:

Α΄ έκδοση, Δωρικός, Αθήνα !976, σελ. 7.

  1. ΄Ο.κ.π., σελ. 7.
  2. ΄Ο.κ.π., σελ. 8-9.
  3. α) Ερατοσθένης Γ. Καψωμένος, “Εισαγωγή στην κοσμολογία του  Σικελιανού”: Φιλολογικά-περιοδική έκδοση αποφοίτων φιλοσοφικής Ιωαν­νίνων- τεύχ. 6, σελ. 15.

β) Γ. Σεφέρης, “Δοκιμές Β΄”: Δ΄ έκδοση, ΄Iκαρος. σελ 99.

  1. Κωστής Παλαμάς, “Άπαντα” “Οι Δελφικές Γιορτές”, τόμος 16, σελ. 621, Γκοβόστης-   Ίδρυμα Κ. Παλαμά.
  2. Ρούλα Γεωργοπούλου-Βίκη Γιακοβή-Αντιγόνη Λυμπεράκη, “Α. Σικελιανός: Αναφορά στη Ζωή και το έργο του”: Περιοδικό “Τέχνη και Πολιτισμός”, αριθ. 10, σελ. 52.
  3. Ο Καζαντζάκης ήταν με το Σικελιανό το 1947 από κοινού υποψήφιοι για Nobel.
  4. Α. Σικελιανού “Ανθολόγημα” (30 χρόνια από το θάνατό του): Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα 1981,  σελ.11.
  5. Βιβέτ Τσαρλαμπά-Κακλαμάνη, “Α. Σικελιανός- Ανέκδοτα ποιήμα­τα και γράμματα”: Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Αθήνα, σελ. 137.
  6. Μάρκου Αυγέρη, “Σικελιανός”: 2η έκδοση, Θεμέλιο, 1966, σελ. 14-15.

 

       “(…..) Κοντά σ’ αυτά (κι εννοεί τους διάφορες παράγοντες που βοήθησαν στη διαμόρφωση του Σικελιανού -η προσθήκη δική μου), ο ποιητής, ευνοη­μένος από τη μοίρα να συναντήσει μια εξαιρετική γυναίκα, την Εύα Πάλμερ, που έγινε η γυναίκα του κι ο φύλακας άγγελος των ημερών, έζησε μέσα σ’ ακύμαντη ευτυχία και κατόρθωσε να διατηρήσει την άλυπη ψυχή του και ν’ αναδείξει όλα τα πνευματικά δώρα, που η φύση πλουσιοπάροχα του είχε χαρισμένα. Η Εύα Σικελιανού πρόσφερε κι άλλες υπηρεσίες στον τόπο, μα μια από τις σπουδαιότερες είναι που με την αφοσίωση και τη στοργή της βοήθησε έναν μεγάλο ποιητή ν’ αναπτύξει το τάλαντό του, μέσα στις πιο ευνοϊκές συνθήκες. Όταν παρουσιάστηκε στη ζωή του, ο Σικελιανός περνούσε τις αβέβαιες εκείνες ώρες της πρώτης νεότητας, που βαραίνουν όχι μόνο στην πνευματική εξέλιξη, παρά και σ’ όλη την άλλη πορεία της κατοπ­ινής ζωής.”

 

  1. ΄Ο.κ.π., σελ 16.
  2. Α. .Σικελιανός, “Λυρικός Βίος Α΄”, πρόλογος, σελ. 23-23, έκδοση Ίκαρος, επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης, Αθήνα 1965.
  3. Κ. Θ. Δημαράς, “Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας”: Στ΄ έκδοση, Ίκαρος, 1975, σελ. 433.
  4. ΄Ο.κ.π.
  5. ΄Ο.κ.π.π. 10, σελ. 28. Επίσης στο ίδιο σελ. 135.
  6. ΄Ο.κ.π., σελ. 25.
  7. ΄Ο.κ.π.π. 12, σελ. 19.
  8. ΄Ο.κ.π., σελ. 23.
  9. ΄Ο.κ.π.π. 9, σελ. 17.
  10. ΄Ο.κ.π., σελ. 88-89.
  11. Κ. Π. Μιχαηλίδης, “Οι φιλοσοφικές πηγές στην ποίηση του Α. Σικελιανού”: Τετράδια   Ευθύνης 11 – Κότινος στον Α. Σικελιανό – (τριάντα χρόνια από το θάνατό του), σελ. 77.
  12. ΄Ο.κ.π.π. 10, σελ. 32.
  13. ΄Ο.κ.π., σελ. 47.
  14. Μάγδα Στρούγγαρη, “Α. Σικελιανού – Εργογραφικά”: ΄Ο.κ.π.π. 4α, σελ. 60.
  15. ΄Ο.κ.π.π. 6, σελ. 48.
  16. “Η μελέτη θανάτου” γράφτηκε στα 1939. Αν και χρονολογικά έρχεται μετά τα έργα του “Ιερά οδός” κ.λπ., για τα οποία ισχυριζόμαστε ότι έχει αρχίσει να διαφαίνεται κάποια στροφή στη θεώρηση των πραγμάτων από το Σικελιανό, εξηγείται, ωστόσο, το θέμα της “Μελέτης Θανάτου”.

Πάσχει από μοναξιά ο ποιητής. Η Εύα βρίσκεται μακριά του, ο γιος του επίσης. Έχουν συμβεί και κάποιοι θάνατοι στο οικογενειακό του περιβάλ­λον.

  1. ΄Ο.κ.π.π. 6, σελ. 49.
  2. ΄Ο.κ.π.π. 10, σελ. 141.
  3. Οι πληροφορίες για του Όσιου Λουκά το Μοναστήρι από την εγκυκλοπαίδεια ΔΟΜΗ, τόμ. 12.
  4. Πληροφορίες για το μύθο του Άδωνη από τη ΔΟΜΗ, τόμ.1.
  5. “Στοχασμοί γύρω στην ιδέα της αναγέννησης της Τραγωδίας” [Αποσπάσματα από τον ασυμπλήρωτο Πρόλογο στην “Θυμέλη”], Α. Σικελι­ανού “Θυμέλη”, τόμ. Α΄, εκδ. Ίκαρος, επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης, Αθήνα 1970.
  6. Αμαλία Βαρελλά, “Οι τραγωδίες του Σικελιανού”: ΄Ο.κ.π.π. 4, σελ. 49.

 

  1. ΄Ο.κ.π.π. 10, σελ. 61.
  2. ΄Ο.κ.π.π. 6, σελ. 50.
  3. Μαρία Αντωνίου, “Ο Σικελιανός και η Αντίσταση”: ΄Ο.κ.π.π. 4α, σελ. 65.
  4. ΄Ο.κ.π.π. 10, σελ. 109.
  5. ΄Ο.κ.π.π. 9, σελ. 32.
  6. ΄Ο.κ.π.π. , σελ. 136.
  7. ΄Ο.κ.π.π. 8.

** Πέρα από τα διάφορα περιοδικά και βιβλία στα οποία παραπέμπει η παρουσίασή μου αυτή για τη ζωή και το έργο του ποιητή, υπάρχουν και αρκετά άλλα έργα για όποιον θα επιθυμούσε μια βαθύτερη γνωριμία με το Σικελιανό.

  1. Κατ αρχήν είναι τό ίδιο του έργο από τον “Ίκαρο”(έξι τόμοι “Ο Λυρικός Βίος” και τρεις τόμοι “Θυμέλη” σε επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδη) και οι άλλες επιμέρους εκδόσεις (π.χ. επανέκδοση, 1994, από τις εκδόσεις “Λίβιος” των συλλογών του “Αντίδωρο” και “Ακριτικά”).
  2. Ένας πλούσιος κατάλογος των διαφόρων έργων αναφορικά με το Σικελιανό υπάρχει στο περιοδικό “ΦIΛΟΛΟΓΙΚΑ” (Γιάννινα, τεύχ. 6), στις σελ. 33-39.(Εκλογή: Ε. Γ Καψωμένου)
  3. Στο περιοδικό “ΝΕΑ ΠΑIΔΕIΑ”, τεύχος 18, υπάρχει μια παρου­σίαση για τον Α. Σικελιανό από το Δημ. Πλάκα.

** Οι διάφορες παραπομπές (αρκετές σ’ αριθμό) που υπάρχουν σ’ αυτή την παρουσίαση πρέπει να ληφθούν ως μια έμπρακτη αναγνώρισή μου σ’ αυτά που γράφτηκαν για τον ποιητή από πολλούς άλλους και μάλιστα με έξοχο τρόπο.

** Τα όποια ποιήματα ή αποσπάσματα χρησιμοποιούνται στο αφιέ­ρωμα είναι με το μονοτονικό σύστημα για τεχνικούς λόγους. Στο έργο του ποιητή είναι με το πολυτονικό σύστημα.

** Το αφιέρωμα αυτό για το Σικελιανό βασίστηκε σε παλιότερες σημειώσεις μου για τον ποιητή,  για μια άλλη εισήγηση. Με την τωρινή μορφή το αφιέρωμα έγινε για να παρουσιαστεί σε ειδική εκδήλωση του “Θεσσαλικού Θεάτρου” στην αίθουσα του Γαλαξία την Κυριακή 24 Μαρτίου 1996.

Πέθανε σαν σήμερα το 1951. Το λογοτεχνικό έργο του Σικελιανού υπηρέτησε τη μεγαλόπνοη κοσμοθεωρία του για το ρόλο του ποιητή ως θιασώτη και ιεραπόστολου μιας θρησκευτικής ιδεολογίας, η οποία ενσωματώνοντας την παράδοση της πορείας του κόσμου μέσα στους αιώνες οραματίζεται την επανασύνδεση του ανθρώπου με τον αρχετυπικό Μύθο της ενιαίας ψυχοσωματικής υπόστασης. Στο θεωρητικό αυτό στοχασμό ο Σικελιανός υπέταξε τα εκφραστικά του μέσα. Υιοθέτησε μια προ- και αντι- λογική έκφραση τόσο στην ποίηση, όσο και στις τραγωδίες του και αφομοίωσε ποικίλες πνευματικές επιδράσεις. Στα κείμενά του συνυπάρχουν στοιχεία που παραπέμπουν στα ρεύματα του ρομαντισμού, του αισθητισμού, του συμβολισμού αλλά και στους αρχαίους Έλληνες ορφικούς και προσωκρατικούς φιλοσόφους.

Φώτο  Ρεπορτάζ   Διονύσιος  Κούρτης

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου